Musahabeye bir renk vermek için değil belki hikmet-i tabiiye erbabının yeniden yeniye ortaya birtakım tetkikat koyduklarını gördüğümüz için renkten bahsetmeye mecbur oluyoruz.

Fakat yalnız fen ve marifet vadisinde değil, şu son zamanlarda havza-i edebiyatta da bahis olunuyor. Bu bahis hala devam ediyor. İşitmiyor değiliz. Bazı ihtisasat-ı beşeriyeye bir renk vermek, hayal gibi ümit gibi ihtisasat-ı beşeriyenin en renginlerini tasvir eden üdebanın elvandan istiare etmesini, bu latif hislere bir renk vermesini hoş bulmayanlar var. Hatta bunu edebiyat-ı cedide diye beğenmedikleri, beğenmedikleri cihetleri de tayine muktedir olmadıkları bu cereyan-ı tabiiye, bu ahenk-i terakkiye set çekemedikleri halde yine itirazlara fasıla vermiyorlar. (…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İnsan elvanın tesiratından azade olmak mümkün müdür? Hayat ziya ve hararete mütevakkıftır. Ziya-yı şemsin afiyet-i beşeri bâdi olduğunu bugün herkes biliyor. Ziya girmeyen yere tabip girer” sözünün şümulünü herkes anlıyor. Ziya-yı şemsin ise birtakım renklerden mürekkep olduğu malumdur. Bu renkleri hâsıl eden şuaat-ı ihtizazatın derecesine göre bu cilveyi gösteriyor.

(…)

Havanın elvan-ı latifesi nazarımıza şevk veriyor. Sokakların tozları da gözlerimize dolarak acı acı yakıyor. Letafet-i havayı ihlal ediyor. Bizi müteezzi kılıyor.

İstanbul’un çamuruyla tozu çok defa musahabeye, münakaşaya zemin olmuştur. Fakat kış gelince birine yaz gelince diğerine koşuyoruz. Bunları da mevasimin icabat-ı tabiiyesinden olarak telakki ve kabul ediyoruz. (…)

Amerikalı’nın biri de sokakların tozundan dumanından meskenleri muhafaza etmek çaresini düşünerek meskenlere havanın nüfuz edeceği yerlere tecdid-i hava için açılmış olan menfezlerin, bacaların medhaline pamuk konulmasını, bu pamukla havanın tozu toprağı celp ve cezp edilip içeriye saf ve temiz hava salıverilmesi tedbirini gösteriyor. Hatırları kalmasın ama biz burada ne ağzımıza tel kafes geçirip gezebiliriz ne de evlerimizin delik deşiğini pamukla tıkamak elimizden gelir. Tozu yutar gideriz, mütevekkil oluruz.

(…)

Tozu toprağı da yabana atmamalı. Bu yüzden birtakım illetlerin sirayet ettiği sabittir. Hele ilel-i sariyenin esbabı mikroplar olduğu meydana çıktıktan sonra tozdan topraktan hazer etmemek mümkün değil. Mikropların şerrinden korkmamak da kabil olamaz. Bu yakınlarda Hindistan’da şiddet kesbeden vebanın bir mikroptan ileri geldiği ve insanlar arasında bu kadar tahribata sebep olduğu düşünülürse mikrop korkusu daha ziyade artar. Bu meyanda bir iki haftadan beri vefiyat bini geçmeğe başlamıştır.

Bundan evvel illetin farelerden zuhura geldiği ve bunlar vasıtasıyla öteye beriye nakil edildiği söyleniyordu. Fakat bu defa erbab-ı tetkik bu meyanda vebanın bu derece kesb-i şiddet etmesine maymunların sebep olduğunu ileriye sürüyorlar. (…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.