Her kabza-i turabi, her seng-pare-i kudsiyet nisabi bilcümle din ve takva-yı erbabı tarafından:

Ey hak-ı pak! secdegah-ı canım ol benim,

Kühle’s-sefa-yı dide-i imanım ol benim.

Ey sengpare… Ey güher-i şahvar-ı feyz!

Her lahza harz-ı sine-i imanım ol benim.

Terane-i iştiyak-perveranesiyle yad ve telakki olunan hıtta-yı muazzama-yı Hicaz’ın bir kıta-yı pür-mesadetini; her inayet-i bi-misali her lutf-ı alalali kâffe-i eazım ve eali canibinden:

Görmüş müdür şu atıfetin mislini cihan?

Mümkün müdür büyüklüğünü eylemek beyan?

Yoktur cihanda misli o feyzin, o kudretin;

Şahit bu duamıza sükkân-ı asuman.

İkrar-ı hakikat desarıyla alkışlanan makam-ı celil-i hilafet-i kübranın – ehemmiyet-i mübareke-i mevkile mütenasip – bir eser-i ulu niyetini irae eden bu levha-i garra ne mertebe muzhir-i tebcil ve tekrim edilse ahra değil midir? (…)

Hayrat-ı Seniyye-i Hicaziye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Asar-ı Sanat Nasıl Vücuda Gelir – Emsile-i Tarihiye

Takriben üç bin sene evvel adalar denizi sevahil ve cezairinde gayet güzel ve zeki bir ırkın zuhuru görülür ki mensubini hayatı büsbütün yeni bir surette telakki ediyorlardı. Hintliler, Mısırlılar gibi büyük müessesat-ı diniye içinde yahut Asurlular, İbraniler gibi büyük bir teşekkül-i içtimai altında kendilerini ezecekleri yerde “site” namını verdikleri küçük küçük şehirler teşkil ettiler. Bu sitelerden her biri diğer bir şehir daha tesis edebilir ve bu yeni belde serbest bulunurdu. Şu suretle Bahr-i Sefid sahilinde birçok mamureler vücuda gelmişti.

Bu mamurelerde oturanlar geçinmek için çalışmaya mecbur değildirler. Bu vazifeyi haraç-güzarlar ifa eder, hizmetlerini de esirler görürdü. En fakirinin hiç olmazsa bir esiri vardı. Zaten bu hizmet pek külfetli değildi. Cüzi bir şeyler tagaddi ederler, esvap namına kısa bir gömlekle büyük bir manto kullanırlardı. Hanelerini yalnız içinde uyumak noktasından nazar-ı ehemmiyete aldıkları için dar inşa ederler, hiç tahkim etmezlerdi. Bir yatak, iki üç testi işte en esaslı esas-ı beytiyeleri.
(…)

Hikmet-i Bedayie Dair yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İşte bu tarz telakkiden heykeltıraşlık tevellüt etmiştir. Olimpiyatlarda nail-i galebe olan bir kahramanın mutlaka heykeli yapılırdı. Diğer taraftan mabutları da sair insanlardan mükemmel vücutlara malik diye tasavvur ettiklerinden bunların da heykelini yaparlardı. İşte heykel yapmak bundan dolayı mecburiydi. Fakat acaba heykeltıraş muvaffak olabilecek miydi? Heykeltıraşın küçükten beri nasıl yetiştiği düşünülecek olursa bunda şüphe edilmez. O zamanın adamları hamamlarda, jimnazlarda, dinî rakslarda Olimp oyunlarında çıplak vücutları görmüşler, tetkik etmişler, metanet, sıhhat, fiiliyat irae edenleri tercih eylemişler, o vücutlara bu şekli vermeye, bu evzaı öğretmeye çalışmışlardır. Üç dört yüz sene hep hüsn-i cismani hakkındaki fikirlerini tashih, tevsi ederek, safileştirerek hareket ettikleri cihetle nihayet vücud-ı beşerin bir numune-i ekmelini keşfetmelerinde beis-i istiğrap bir şey yoktur.

(…)

Edyan ve mezheb-i atika hususi ve mahalli oldukları hâlde Hristiyanlık bütün insanlara tevcih-i hitap ile herkesi tarik-i selamete davet ettiğinden mabetlerin civardaki halkı istiap edecek kadar büyük yapılması iktiza ederdi. Buraya toplanan insanlar hep meyus ve mükedder, bu sefil hayatı sonundaki azab-ı uhreviyi düşündüklerinden mabedin dâhili münevver, şen ve şatır olursa bu hissiyat ile itilaf edemezdi. Onlara loş bir yer, mağmum bir ziya lazımdı. Filhakika bu tarz kiliselere ziya, mülevven camlardan geçerek fevka’t-tabia bir hâl kesbeder gibi olarak dâhil olur.

(…)

-10 Nisan 1314-

Hikmet-i Bedayie Dair yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Geçen iki makalede izah olunan timsallerde nazar-ı dikkate çarpan bir nokta var ki o da bunların ta ezmine-i kadimeden beri payidar olup kalemleri ve umum-ı efrad-ı beşer beyninde intişar eyleyebilmeleridir.

Filhakika bir dinin ayinleri kadar dikkatle muhafaza olunan şey nadirdir. Zamanımızda Katolik memleketlerinde hâlâ Latince dua olunuyor. Museviler Tevrat’taki İbraniceyi kullanıyorlar. Yakın vakte gelinceye kadar sünnet için istimal ettikleri bıçak taştandı. Vaktiyle madenler meçhul olduğu zamanlarda tabii taştan bıçak kullanmaya mecburiyet vardı. Sonra maden keşif olunduğu hâlde bile Museviler bu taş bıçağı bırakamamışlardı.

Merasim-i içtimaiye de böyledir. Merasim-i içtimaiyenin hemen kâffesi beşeriyetin vahşet zamanlarında bir adamın diğer birine karşı melhuz olan tarizinden kurtulmak için vücut bulmuştu. Beşeriyet bu devr-i vahşeti çoktan geçirdiği hâlde yine o âdat ve merasim -velev ki biraz tahaffüf etmiş olsun- bakidir.

(…)

Bunun sebebini anlamak için şu noktaya dikkat etmelidir: Bir şey farkına varılmaksızın taklit edilir ve taklitten içtinap için kuvvet sarf olunmazsa bu suretle taklidin vukuu gayet kolay olur. Esneyen bir adamı görüp esnemek, hiddetli bir kalabalık içine karışıp hiddetlenmek, bir moda taammüm ettiği zaman onu kabul etmek kadar kesirü’l-vuku bir şey yoktur. Hâlbuki muhakemat-ı akliye neticesinde vücut bulan taklitler pek nadirdir.

(…)

Sembolizm yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Müverrihlerden birçokları timsal-i kanunilerden bazılarını, mesela merasim-i izdivaciyede zevce kaçırılıyormuş gibi hareket edilmesini, Romalılar zamanında cereyan eden davalarda muhakemelere bir düello rengi verilmesini ezmine-i kadimeden, hani şu teehhül için zevceyi hakikaten kaçırmak, bir ihtilaf zuhurunda hall-i mesele için silaha sarılmak elzem bulunan vakitlerden intikal etme bir yadigâr gibi telakki etmişlerdir. Fakat hiçbir kimse bu âdatın böyle payidar oluşunun sebebini taharri etmemiştir. Bir hadiseyi ilmen izah etmiş olmak için sadece “Vaktiyle filan âdetten kalma bir şeydir” demek kifayet etmez. Niçin kaldığını da izah lazımdır.

(…)

Sembolizm yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Hasılı eski efkâr ve hissiyatın yerine yeni efkâr ve hissiyatın kaim olması yavaş yavaş ve azar azar olur. Bir heyet-i içtimaiyenin efkâr ve hissiyatında, âdatında ani bir tahavvül gayr-ı kabildir.

(…)

Sembolizm yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.