-Oğlum, niçin öyle düşünüp duruyorsun?

-Düşünmüyorum, bey babacığım, öyle daldım.

-Hayır, âdeta düşünüyorsun. Dalgınlık ile düşünmeyi pek âlâ fark edebilirim. Bir sıkıntın varsa söyle. Ben senin hem baban, hem arkadaşınım. Babana söyleyemeyecek bir derdin varsa arkadaşına söyleyebilirsin.

-Ne söyleyeyim, bey babacığım?..

-(Lakırtısını keserek) Oğlum, yine en ziyade tevakki etmeni her zaman tembih ettiğim bir kabahati işliyorsun, yani yalan söylüyorsun. Ben yarım saatten beri buradayım; sen geldiğimden haberin olmadın. Yarım saattir hiç yerini değiştirmeyerek oturdun. Başın ellerinin arasından çıkmadı. Düşünecek şeyi olmayan bu hâlde oturabilir mi? İstersen niye düşündüğünü beraber arayalım?

-Hacet yok, efendim; ben söylerim: hususi imtihanda birkaç dersten numaralarım kırıldı da…

-Numaran mı kırıldı? Yazık! Bir şakirdan için bir numaradan mahrum olmak bir senelik ömür kaybetmek kadar ehemmiyetlidir. Sebebi buysa ne kadar sıkılsan, düşünsen hakkın var; lakin Allah vere de müstakbelde yapacağın şey düşünmekten ibaret kalmayaydı! Ey, numaran ne sebeple kırıldı bakalım?

-Sebebini bilir miyim efendim….

-Bu nasıl cevap? Hem kabahat işlemişsin, hem ne olduğunu bilmiyorsun?

-Bir şakirdin numarası mutlaka kabahati olduğu için mi kırılır?

-Şüphe mi var ya; vazifelerinden birini ifada tekasül gösterir, ihmalinin bihakkın mücazatına uğrar ki bu mücazat hakikatte mahz-ı mükafattır. Senin vicdanın şu sözümün doğruluğunu teslim etmiyor mu?…

-Ediyor, ediyor ama, bey babacığım, müsaade buyurun, sözümü ikmal edeyim. Şimdi ben mektebe giriyorum. Hemen üzerime üç dört ders yükletiyorlar. Yirmi dört saatte lâakal on saat çalıştırıyorlar. İnsanda ne kafa, ne beyin kalıyor. Evvela her çocuğa bin türlü ders okutmaya ne lüzum var? Saniyen, farz edelim ki okuttukları şeylerin hepsi lazım olsun, bir şakirt derslerinin hepsini bittabi sevemez, sevmediği şeyi de merak edip öğrenemez; bu hâlde sevdiği şeyleri mükemmel surette öğrenip de sevmediklerini az öğrendiği için numarası kırılmalı mıdır? (…)

Mukâlemat-ı Ahlakiyeden: yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Hikmet-i Bedayi, Hüsün

Edebiyatımız hakkında bugün ortaya saçılan bu kadar garip mütalaalar şüphesiz fıkdan-ı malumattan, gılzet-i zevkten neşet ediyor. Filhakika, asar-ı edebiyenin mahiyeti hakkında lisanımızda yazılmış makalat o kadar azdır ki âdeta yok gibidir. Hele nedense bu gibi mübahis bizde mine’l-kadim şayan-ı ehemmiyet görülmemiştir. Lisan-ı Arap’ta buna dair kitaplar bulunmak gerektir; Araplar, Yunan-ı kadimin tekmil asar-ı ilmiye ve hikemiyesini ahz ve iltikat ettikleri cihetle felsefenin bir şubesi olan ilm-i hüsn ile de iştigal etmiş olmaları lazım gelir. Mamafih Arapça bilmek iddiasında bulunanlar, hazain-i Arabiye dururken garba müracaatı manasız bulanlar şimdiye kadar ne o yolda bir kitabı tercüme edip ortaya koydukları ne makale suretinde gazetelerde neşrettikleri cihetle bu husustaki malumatımızda kitaplarımız gibi mefkuttur. Bunun içindir ki Arapçadan tercümeleri nakıs olmakla beraber ne kadar olsa yine bir zevk-i edebî vücuda gelmesine hizmet edebilecek olan bu bahislerin büsbütün fıkdanı şayan-ı teessüf bir noksan vücuda getiriyor. Bu noksan zevki mazur görmekle beraber ıslahına çalışmak da elzemdir. Çünkü tesirat-ı bedayi ahz ve telakkiye hilkaten pek müsait olan tabayi bile kavaid ve şerait-i esasiye-i sanattan gafil olunca semere-i istidadını idrak edemez. Bu şerait ve kavaid-i sanatı ise bize hikmet-i bedayi = Esthétique öğretir.

(…)

Alelumum hikmet-i bedayi mesailini baş büyük mebhasa ayırıyorlar: his ve fikr-i hüsn, tabiatta hüsün, sanatta hüsün, tabiat-ı sanat, gaye-i sanat. Bunların anlaşılabilmesi için evvel emirde “hüsün” kelimesiyle ne kastedildiği güzelce tayin ve tahdit edilmelidir. Kurun-ı kadimeden zamanımıza gelinceye kadar yetişen meşahir-i hükemanın hüsün hakkında ayrı fikir ve meslekleri vardır. Eflatun [Platon], Aristo [Aristoteles], Plotin [Plotinos], Sent Agustin [St. Augustine], Hoçison [Francis Hutcheson], P. Andre [Yves Marie André/Le Père André], Bomağarten [Alexander Gottlieb Baumgarten], Rid [Thomas Reid], Kant [Immanuel Kant], Şellenig [Friedrich Wilhelm Joseph Schelling], Ejel [Georg Wilhelm Friedrich Hegel], cümlesi kendilerine mahsus birer fikir ve meslek ihdas etmişlerdir. Bunların haricinde de hüsn için birçok tarifat dermeyan edilmiştir ki hepsi toplanacak olsa içinden çıkmak kabil olamaz.

(…)

-1 Nisan 1314-

Hikmet-i Bedayie Dair yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Gaye-i Hayalî

2

Sanatın Ahlak ile Münasebeti

Geçen makalelerde gaye-i sanatın bir tabiat-ı esasiye izhar etmekten ibaret olduğu tafsil edilmiş ve bir sanatkâr eşya-yı hakikiyede bir tabiat-ı esasiye anlayarak bunu bize de göstermek için tahrir yahut tersim edeceği, hâsılı bir suretle vücuda getireceği eserinde hakikati – aldığı tesire, fikre göre – tebdil edince bu eser gaye-i hayalî mertebesine varmış olur denilmişti. Yani zımnen şu tarif meydana çıkmıştı: Gaye-i hayalî, bir tabiat-ı esasiye izharı için tahvil edilmiş hakikatten ibarettir.

Bu tarifi iyice anlamak için iki şeyi bilmeye ihtiyaç hâsıl oluyor. Evvela tabiat-ı esasiyenin ne olduğunu anlamak lazım geliyordu; bu ise izah olunmuştur. Saniyen, zihnimizde hâsıl olan bir şüpheyi halletmek, bir sual-i mukaddere cevap vermek iktiza ediyordu: bir eserde mahza sanatkârın fikrine göre hakikat tahvil ve tağyir edilmekle o eser gaye-i hayalî mertebesine suut ediyorsa sonra eserlerin kıymeti beyninde bir derece, bir nispet tayini nasıl kabil olurdu? Binaenaleyh kabul ettiğimiz esasları ihlal etmeden asar-ı sanatın kıymeti ve mertebesini tayin için bize bir mikyas tayini elzemdi. (…)

-11 Temmuz 1314-

Hikmet-i Bedayie Dair yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Aşktan mı?

Evet, biraz da aşktan, daha doğrusu yine aşktan bahsedelim. Çünkü ondan başka bir şey yaptığımız yok. Fakat bu sefer aşkın kendisinden değil şimdiye kadar aşktan bahsedenlerden bahsedersek zannederim aynı şeyden bahsetmiş olmayız. Bunun için eski yeni birçok kitaplara bir daha göz gezdirmek lazım geliyor. Ne müşkül iş! Yazı icat olunduğu zamandan beri herkes de bizim gibi yalnız onunla uğraşmış, her münasebet düştükçe ve ya düşmedikçe aşktan bahsetmiştir. Böyle sırf aşka dair kitap yazanların eserlerini değil, hatta bunların isimlerini okumak, saymak, sizi de beni de bıktırır.

Bu halde intihap etmeli:

İşte mesela Eflatun [Platon]… Bu bize eski Yunan aşkı hakkında malumat verebilir.

(…)

-Tarabya-

Aşka Dair yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İlm-i İktisat, Muharriri Mehmet Cavit Bey, Cilt 2 – İstanbul Mehran Matbaası, 1315.

Eyyam-ı ahiremiz iki üç eser-i edebî, askerî ve tarihî birkaç kitap ve nihayet ulum-ı siyasiye ve içtimaiye idadına dâhil olabilecek bir eserle, İlm-i İktisat ile pirayedar oldu. Şu kült asarın bittabi içtimaî ve psikolojî birtakım esbabı olacağından bunların bir kısmını mehma-emken tetkik etmek faydadan hali değildir.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Mehmet Cavit Bey mukaddeme-i kitapta eseri Fransa meşahir-i iktisadiyunundan Pol Loruva Bulyo’nun [Paul Leroy-Beaulieu] dört büyük ciltten müteşekkil İlm-i İktisat’ından iktibas edildiğini söylüyor. Filhakika bu fende Loruva Bulyo’dan iyi bir muallim olamaz. Bu baptaki fikrimi layıkıyla anlatabilmek için şurada Loruva Bulyo’nun mesleğinden bir iki satır bahsetmem lazımdır.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Ten [Hippolyte Taine] ve Asarı

-500’üncü nüshadan beri mabad-

Ten tenkid-i edebîyi eşkâl ve kavaid-i tarihiye sırasına vaz ile son safha-i tekâmülünü eserleriyle tasvir ve irae istemiştir. İnkişaf-ı tarihî ile tenemmi-i edebî arasında mevcut olan münasebatı ilk defa irae eden münekkit Vilmen idi. Sent-Böv [Charles Augustin Sainte-Beuve] asar-ı edebiyeyi muharrirlerinin hayat ve zamanlarıyla ifadeye çalıştı. Ten ise bu eserlerde tarih için en ziyade haiz-i kıymet ve şayan-ı dikkat ve saik gördü. Lafonten’e [Jean de La Fontaine] dair yazdığı kitap on yedinci asrın ahval ve âdatına ait bir tetebbu, “Tit-liv” [Essai sur Tite Live] eseri Romen fikir ve ruhuna dair bir tecrübe olduğu gibi İngiliz Tarih-i Edebiyatı [Histoire de la Littérature Anglaise] ta Anglosakson ve Normanların tarik-i mürurları üzerinde müsadif oldukları her şeyi yağma etmek, yakmak, yıkmak, kesmek için nagamat-ı harbiye ile terennüm olarak denizleri dolaştıkları, nehirleri geçtikleri zamandan şimdiye kadar İngiliz medeniyetinin, İngiliz fikir ve ruhunun bir tarihidir.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

[*] Fransızcadan

Ulum ve fünunun edebiyat üzerinde pek çok tesiri vardır. Ve bu tesiri de bilhassa on dokuzuncu asırda ziyadesiyle görülmüş. Çünkü ulum ve fünunun edvar-ı maziyeye nispetle büyük bir terakkiye mazhar oluşu on dokuzuncu asra tesadüf eder.

Ulum-ı tabiiye ve hikemiye on sekizinci asrın nihayetlerinde o ana kadar meçhul bir feveran-ı nagehani ile neşvünema bulmaya başlamıştır. Bir taraftan ulum-ı mevcude yeni usullerin tatbiki sayesinde yeni bir feyz buldular. İlm-i nebatat ile ilm-i hayvanat o ana kadar esaslı bir kaide-i tasniften mahrum iken nebatat ve hayvanatı cesametlerine, biçimlerine vesair zahiri, ehemmiyetsiz hâllerine göre tasnif etmeyip de asıl bünyelerine, teşekküllerine göre tasnif etmek usulü meri olmaya başlayınca ulum-ı beşeriyenin bu aksamına dahi bir intizam ve mükemmeliyet geldi. Bütün mevcudat-ı zihayat, asgar-ı namütenahiden insana kadar çeşm-i dikkate muntazam ve gittikçe mütekâmil bir silsile hâlinde nümayan oldu. Simya-yı atik mensubini imbikler, potalar içinde altın yapmak çarelerini ararlardı. Lavvaziye [Antoine Lavoisier] ise bundan iyisini, kimya-yı cedidi buldu. Bufon [Georges-Louis Leclerc, Buffon Kontu] küre-i arzın bağrına kadar enzar-ı tetkikini infaz ederek bugün sathında sakin olduğumuz seyyarenin sırr-ı hilkatini madenlerden, kayalardan, tabakat-ı arziyeden istiknah etti ve ilm-i tabakatü’l-arz kendisine layık olan mevki-i mühimi iktisap eyledi.

(…)

Musahabe-i Edebiye: 72 yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Evvelce sırf edebî olan şuabat-ı marifet şu iki kaidenin tatbiki sayesinde kâmilen teceddüt ediyordu. Bugün hiç kimse elsine-i beşeri evvelce yaptıkları gibi tetkik etmeyi aklına bile getirmez. Şimdi bir sarf kaidesini söylemekle iktifa ediliyor. Bunun silsile-i edvar arasında ne suretle tevellüt ettiği aranılarak menşeine, hikmetine kadar çıkılıyor; kelimelerin, harflerin, savtların ne gibi hurdebinî tahavvülattan geçtiği gösteriliyor; bir milletin hayat-ı lisaniyesindeki tebeddülat-ı mütemadiye hurdebin ile tahlil olunuyor. Volter [Voltaire] vaktiyle ilm-i iştikak ile eğlenmiş bunun sırf keyfî bir şey olduğunu iddia etmişti. Bu iddiası o zamana göre haklıydı. Hâlbuki bugün ilm-i iştikak ile ilm-i lisan kavaid-i muayyeneye tabi birer ilim olmuşlardır.

(…)

Musahabe-i Edebiye: 72 yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Edebiyat-ı hâzıra kariini meyanında bila-kayd ve şart takdir ve perestiş edenlerle bila-istisna beğenmeyenler arasında bir sınıf var ki bunlara itidal taraftarları denilebilir. Bunlar asar-ı münteşireyi dikkatle okurlar, bitarafane muhakeme ederler, onun meziyatını nasıl takdir ederlerse nekaisini beyandan da çekinmezler; hiçbir zaman neşe ve küşayişleri itidali aşmaz, hâlbuki kusurları da muvaffakiyetle ilandan içtinap ederler, muhabbetleriyle beraber eserleri hasmane denilecek bir dikkatle okurlar. Ben bu nevi karileri daha ziyade severim, çünkü onlar bir eseri severlerse eserin bir meziyeti var demektir, sizi sevdikleri için değil, eseri sevdikleri için methederler.

Buna mukabil birincilerde tıpkı bir âşık-ı şeyda hâli vardır, bunlar severlerken sevdiklerini zaafları, kusurlarıyla severler. Meftun oldukları hüsnün tesir-i sihri onları muhakemelerini ihlal edecek kadar mest ve bihuş etmiştir; şiddet-i teessürlerini beyan ve ihsas için pek yüksekten kanat çırparlar; o zaman edebiyat-ı hâzırayı ne kadar îlâ ettikleri görülse mebhut kalmak muhakkaktır. Böyle bir mecliste beğenmeyen kısımdan bir kari tasavvur ediniz, onları ne kadar gülünç görecek, nasıl muhakkir bir tebessümle sükût edecektir. Hâlbuki sınıf-ı mutavassıt sükût etmez, o muhakeme ve ikna etmek ister; bazen birinciye yaklaşacak kadar meftun görünmekle beraber ekseriya zannedersiniz ki üçüncü kısm-ı kariin kendisidir.

Ben bir gün böyle muhtelit bir mecliste bulundum. Bir âşık orada hazır bulunan Halit Ziya Bey’e o esnada tefrika edilmekte olan Aşk-ı Memnu için arz-ı perestiş ederken hissiyatına o kadar mağlup olup o kadar mübalağa etti ki söylediğine inanılsa böyle eserin Avrupa edebiyatlarında bile bulunmadığını iddia etmek icap ederdi; hem söylüyor hem nazarıyla herkesten istimdat ederek yeni Fransız muharrirlerini tadat ve mukayeseye çalışıyordu. İşte o zaman gördüm, beğenmeyen omuzuyla abandığı bastonunun üstünde sakitane gülüyor, sınıf-ı mutavassıttan dostumuz ise bu tarafgirlik altında hırs ve hayretten soluyordu. Sonra tahammül edemedi, Halit Ziya’nın âşık-ı şeydayı akıl ve muhakemeye davet eden ihtaratından bilistifade edebiyat-ı hâzıra hakkındaki muhakematını beyana başladı.

(…)

Boğaziçi

Tetkikat-ı Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.