Dünyada en kıymettar hazinenin hazine-i sıhhat olduğunda umum fikren müttefiktir. Sıhhat ve afiyetin kadir ve kıymetini herkes bildiği halde gariptir ki muhafazası yolunda müsamahakâr olanlar, velev ki cehalet ve adem-i tedbir saikasıyla olsun sıhhatini rahnedar edenler, vücutlarını düşman-ı beşeriyet olan emraz-ı mühlikeye lakaydane bir surette maruz kılanlar pek çoktur. Sıhhat ve afiyetin muhafazası için fünun-ı tıbbiyenin muavenetine ihtiyaçtan vareste olamayız. Sıhhatin kıymeti ile beraber tıbbın ehemmiyeti ilm-i ebdanın ilm-i edyana takdim olunmasıyla, tabip olmayan yerde ikamete cevaz verilmemesiyle de müberhendir.

(…)

Memleketimizde son senelerde baytarlık hayli terakki ettiği gibi zabıta-i baytariye ile baytarlığın hıfz-ı sıhhat-i umumiyeye, tezyid-i servet-i milliyeye doğrudan doğruya taalluk eden cihetlerinde taraf-ı hükümetten pek çok himmet bezl edildi, yeni yeni talimat kaleme alındı. Hıfz-ı sıhhat-i hayvaniye komisyonunun vezaifi tevsi olundu. Şayan-ı teşekkürdür. Baytarlığın sıhhat-i umumiyeye hizmeti her gün yeni bir tecrübe ile tezahür etmektedir. Bu tecrübelerden birini eazz-ı rüfekadan, memleketimizin muktedir baytarlarından bir zat – ehemmiyet-i meseleye binaen – sokakta tesadüfümüzde, ayaküstünde tafsil etmek istedi, nazar-ı dikkatimi celbetti, beni fazla izahat talebi için ricaya mecbur eyledi.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kâinatı görüyoruz? Fakat nasıl? Keyfiyet-i rüyet ne surettedir? Uzv-ı basarın yapılışına göre eşyanın hayali ne yolda dimağımıza nakil ve nakşolunuyor? İşte bu hususta birçok faraziyat meydana konulmuş, bunlar da birbirine benzememekte bulunmuştur.

Gözümüzde bir dürbün camı var. Buna “adese-i ayn” deriz. Bununla eşya-yı hariciyenin aksi gözümüzün içine girer, bir küçük levhaya şekl-i kâinat mürtesem olur. Bu levhaya da “şebeke-i ayn” ismini veririz.

Adese-i ayn dağınık ziya tellerini bir yere toplar, eşyanın hayalini küçültür. Gözümüze bu hayalatı ihata için kudret verir. Fakat bu adeseden geçen şekil ve suret şebekeye ters olarak inikâs eder. O halde dünyadaki bütün eşyanın hayali gözümüzün içine ters olarak giriyor da biz nasıl doğru görüyoruz? Birtakımı derler ki dünyayı biz ters görürüz. Küçük yaştan beri alışırız. Bize eşya doğru görünür. Hâlbuki hakikat-i eşya enzar-ı beşerde ru-nüma olduğu şekil ve suretin aksi ve zıddıdır.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Gözler

Viktor Hugo [Victor Hugo]: “İnsanın gözleri bir penceredir, zihninden gelen geçen fikirler orada görülür” diyor. Bufon da [Georges-Louis Leclerc]: “Göz ziya-yı fikri ve hararet-i hissi alır, akseder” yolunda bir hikmet saçıyor, ilm-i teşrih müntesibini ise gözleri, o kadar sevdiğimiz o güzel  gözleri birtakım âlât-ı ziyaiyeye benzetirler, birtakım adeselerden mürekkeptir, derler. Bu adeseler hariçten gelen şuaları, eşya-yı hakikiyenin hayallerini bir fotoğraf camının üzerinde tersim eder gibi en dâhilde bir tabakanın, bir şebekenin, üzerinde toplarmış ve biz de bu suretle görürmüşüz. 

Hâlbuki her şeyden evvel gözlerde bir güzellik arayanlar ne Viktor Hugo’nun sözlerinden, ne Bufon’nun hikmetinden, ne teşrihkârların hakikatinden hoşlanmazlar. Onlar için nazarın manası, gözün büyüklüğü, rengi rüiyetin keyfiyet ve mahiyetinden elbette daha ziyade haiz-i ehemmiyettir. Mamafih bunlar birbirine o kadar merbuttur ki bir adamın yalnız manzara-i çeşmanına göre hakkında bir hüküm vermek isteyenler mutlaka hepsini birden nazar-ı dikkate alırlar. Oh, itiraza lüzum yok, bunlar bir hakikat olmak üzere söylenmiyor, yalnız tetkik ve müşahedeye müstenit bir netice ki tahallüf etmesi pek muhtemeldir. 

(…)

Mütenevvi Malumat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.