[Geçen haftadan mabad ve hitam]

Mücadele-i hayatiyede muaveneti olan alât ve vesaite insanların pek büyük bir ehemmiyet vermeleri de bundan ileri geliyor. Alelumum bir devletin kuvve-yi askeriyesini askerlerinin, toplarının, tüfeklerinin, beygirlerinin adediyle hesap ederler. Askerin, topun, tüfeğin hüsn-i istimali halinde işe yarar birtakım vesaitten ibaret olduğu düşünülmez. Hâlbuki güzel bir tüfek fena bir nişancının elinde bir vahşinin zehirli oku kadar iş göremez.

Makineler ihtira olunup sanayiye tatbik edilmeye başladığı zaman Avrupa’da ameleler bu makinelere kızarak onları parça parça etmişlerdi. Çünkü gündeliklerinin tenezzülünü, iş bulamamalarını makinelere atfediyorlardı. Hâlbuki bu hadisatın asıl sebeb-i hakikisi makineler olmayıp başka birtakım ahval-i iktisadiye idi. Fakat amelelerin ince mütalaalarından aciz olan fikirleri göz ile görülemeyen bu esbabı idrak edemeyerek kabahati makinelere buluyordu.

Sembolizm yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İşte birtakım sembolleri bir işaret halinden çıkararak onlara pek ziyade ehemmiyet kesp ettiren sebep budur. Burasını anladıktan sonra timsallerin ne gibi tahavvülata uğradıklarını görmemize sıra gelir.

(…)

Sembolizm yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İlm-i İktisat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İlm-i İktisat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

[*] “Rene Vorms [René Worms]”ten.

-1-

Elyevm oldukça revaç bulduğu hâlde hudut ve ihatası layıkıyla tayin edilemeyen “iktisad-ı içtimai”nin mahiyetini anlamak için yapılabilecek en iyi şey bunu, gerek ismen gerek esasen en yakın olan “iktisad-ı siyasi” ile mukayese etmektir. Böyle bir mukayeseden şimdiye kadar hemen gayr-ı meri olan ihtilafat ve müşabehat birden [?] hatta bu hadisata müteallik olan fenne verdikleri “ikonomiki” ismi bile iştikakına nazaran idare-i beytiye fenni demek değil midir? Hekim-i Yunani Ksenofon’un bu nam altında mütalaa ve tetkik ettiği şey umur ve faaliyet-i beytiyenin, hayat-ı hususiyenin en güzel suretle tedviri çaresinden başka ne olabilirdi? Şüphesiz Ksenofon, diğer asarda Eflatun [Platon] ve bilhassa Aristot [Aristoteles] bu nokta-i nazarı geçerek tekmil beldenin menafi-i maddiyesini mevki-i mübahaseye koymuşlardır. Lakin bunu yapmak ile iktisadî bir şey yaptıklarını zannetmiyorlardı. Onlara nazaran bundan sonra “siyasiyat” vadisine geçilirdi.

(…)

Ulum-ı Siyasiye ve İçtimaiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bu nokta hakkında efkâr gitgide düşecekti. Barbarların istilalarından, garba yerleşmelerinden sonra kurun-ı kadimede “site” namı verilen teşekkülat-ı siyasiye yerine “millet” denilen teşekkülat-ı siyasiye-i cedide kaim olmuştur. Milletler on altıncı asra doğru derebeyliğin kraliyete tebaiyetle mevaki-i hakikiyelerini ihraz ettikleri ve kurun-ı vustanın hükûmetsizliği yerine bir sulh-ı mukayyet kaim olduğu zaman, hayat her cihette bir vüsat-ı garibe ile inkişaf etti. Rönesans devri yalnız mesai-i edebiye, sanaiye ve fenniyenin müstesna bir surette teceddüt ve intişarıyla temeyyüz etmeyip kuvve-i mihanikiyenin, bazı noktalarda ziraatın, bilhassa ticaret ve seyr-i sefainin terakkisi ile de haiz-i imtiyazdır.

(…)

Ulum-ı Siyasiye ve İçtimaiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-3-

İktisad-ı içtimaiyi tarif ettikten sonra daha hususi mesaile vasıl oluruz. Evvela, bu silsile-i mütalaata dâhil olan mevad nelerdir? Burasını bilelim.

Burada iktisat-ı siyasi ile mukayese-i keyfiyet bize rehberlik eder.

İktisad-ı siyasi efal ile vakayie taalluk eder. Servetin istihsalini, mübadelesini tevzi ve taksimini ve nihayet istihlakını tahdit eden şey efal ve vakayidir. İktisad-ı siyasi faaliyet-i içtimaiyenin başlı bir suretini yani insaniyetin ihtiyacat-ı maddiyesini istifaya matuf olan cihetini tetkik eder. İşte o vakit denilebilir ki içtimai, bir fizyolojinin bir kısmı, hem de mühim bir kısmıdır.

(…)

Umum-ı Siyasiye ve İçtimaiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Edebiyat ve Ahval-i İktisadiye

Hayat-ı yevmiyemizin amiyane hâllerinden, çirkin hakikatlerinden kurtulmak için bize saf ve nezih bir iltica-gâh hayali olan edebiyat ile ahval-i iktisadiye arasında birtakım münasebetlerden bahsedildiği zaman derhâl itiraz etmek isteriz. Edebiyat, para… Bunlar  ne kadar gayr-i kabil-i telif gelir! Hâlbuki edebiyatı, hakikat-i hayatın fevkinde âdeta mukaddes ve muhterem bir ulviyette, hayaller içinde telakki etmeyerek beşeriyet-i mütefekkire ve mütehassisenin safahat-ı mütenevviası meyanında bir safha gibi nazar-ı mülahazaya alanlar, edebiyatı da hayalimizin isad ettiği mevkiden indirerek şerait-i saire-i mevcudiyete raptedenler bize bu hülya-yı safı çok görüyorlar. Diyorlar ki edebiyat ile ahval-i iktisadiye birbirlerine merbuttur; bazen edebiyat birtakım hadisat-ı iktisadiyenin sebebi olduğu gibi ekseriya edebiyat refah ve saadet-i maddiyenin tahavvülatını işar eden gayet hassas bir alete benzer; bu tahavvülat-ı mütenevvia-i iktisadiye edebiyatta derin bir makes bulur.

Bu hakikati bize ispat için Fransa müdekkikin-i meşhuresinden Mösyö Renar [Jules Renard] şu tafsilâtı veriyor:

(…)

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

On dokuzuncu asırda açılan umumi sergiler edebiyatı âdeta milliyet dairesinden çıkararak ona bütün cihana şamil bir renk vermiştir. Bugün Paris’teki bir salonun tezyinatında Çin, Amerika, Japon, Siyam gibi memalik-i baide ve muhtelifeye ait asar-ı nadire-i sanata nasıl tesadüf olunuyorsa Fransız üdebasının asarı içinde de bütün edebiyat-ı cihandan istiare edilmiş bazı anat-ı rakike meşhuttur.

(…)

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.