Şems memba-ı hayattır. Küre-i arz üzerinde bu feyz ve bereket, ziya ve hararet-i şems sayesindedir. Şemsin ziya-yı hayat-bahşası, hararet-i feyzbarı olmasaydı arz üzerinde ne bir ot biter ne de hayvandan eser görülürdü. Arz akır kalarak müthiş ve muzlim bir kütle-i müncemide hâlinde bulunurdu. Şemsin arz üzerinde asar-ı hayatiyeye sebeb-i yegane olduğunu ilk insanlar fehm ve idrak ederek isnat-ı uluhiyet etmeye kalkışmışlardır. Hâlâ şemse karşı ibadet eden ve kudret-i fatırenin bu zerre-i mahlukasını ilah tanıyanlar vardır.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kutup taraflarının buz yaylaları ile mestur kalması, hatt-ı istivada kum çöllerinin neşvünema kabiliyetinden mahrum olacak bir derecede har bulunması şemsin tesirinden başka bir şey değildir.

Mizac-ı havanın ve iklimin ırk ve bünyeye tesiri de malumdur. Ruy-ı arzda hayvanat ve nebatatın zuhuruna ziya ve hararet-i şems sebep olduğu gibi bunların iklime göre tenevvüüne de yine sebep odur. Uruk-ı muhtelifenin teşaubatını ve mizaç ve bünyenin ihtilafatı hatta adat ve ahlakı tanzim eden yine şems olduğunu iddia eyleyen hükema vardır. Kutupların soğuk ve hatt-ı istiva cihetlerinin sıcak olması mademki tesir-i hararet-i şemsledir, bu muhtelif iklimlerde yaşayan akvamın etvar ve adabında ve harekâtında tesir-i iklimle görülen ihtilafat yine bu yüzden husule gelmek tabiidir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Ziya-yı şemsin tufeylat üzerine tesiri de enzar-ı tetkiki calip olmuştur. Birkaç emraz-ı mühlikenin baisi mikroplar olduğu bugün tababette muhakkak ve müspet olup bunların tedavisi için de hadim-i tufeylat-ı edviye ve vesaite müracaat etmek zaruri görülmektedir. Ziya-yı şems muharrib-i tufeylat olmak hususunda da edviye ve terakib-i kimyeviyenin en bâlâsındadır.

(…)

Ziya ve hararet-i şems memba-ı hayat olmakla beraber her faydalı şeyin ifratında bir mazarrat görüldüğü gibi bunda da mazarrat meşhuttur. Ziya ve hararet-i şemse uzun müddet maruz kalan ve yazın hararetli gününde şemsiyesiz uzunca yol yürüyen iktisab-ı afiyet edeceği yerde belki de afiyetini kaybeder. Hatta bazen hayatını bile… Bu hâle de güneş çarpması derler.

(..)

Şimdiye kadar güneş çarpması kanı semdar kıldığı maznun iken tetkikat-ı cedide hararet-i şemsin vücutta iptida bir intibahı ve bunu müteakip bir rehaveti ve hatta felci intaç ettiği ve kanın terkibinde hamız-ı fahmın tezayüdüyle insan âdeta bu tesirle mahnukan vefat eylediği sabit olmuştur. Velhasıl her şeyin ifratı muzırdır. Hatta memba-ı hayat ve vasıta-ı sıhhat olan ziya-yı şems bile ifratıyla helak-ı mevti intaç eder.

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İnsanlar arasında az çok bir fark var. Dünya birbirine tamamen müşabe iki insan bulmak hemen gayr-i mümkündür derler. Bu da doğrudur. Milyonlarca, milyarlarca insanlar fert itibarıyla nazar-ı itibara alınırsa azanın, alaim-i vechiyenin ahenk ve tenasübünde kuvve-i fatıra öyle bir harika göstermiş ki bir cinse, bir kavme mensup olan insanların efradı arasında bir fark hasıl etmiş, her şahsa kendine has bir sima vermiştir. Bununla beraber insanların bir kısmı arasında bazı havass-ı müştereke ve mümeyyize bulunuyor ve bunları birçok cihetlerle birbirine müşabih gösteriyor. Mesela bazılarının rengi, kemiklerinin biçimi, kad ve kametleri birbirine benziyor, ağızları, dudakları, cepheleri, yanakları gözleri velhasıl alaim-i vechiyeleri arasında bir münasebet bulunuyor.

(…)

Bahsetmek istediğimiz noktayı bir az daha açık söyleyelim: Devr-i kadimde en ziyade şöhret alan ve mebnay-ı medeniyetin esasını vaz edenler sırasında görülen Mısrilerin, Asurilerin bünyece, teşkilat-ı uzviyece, alaim-i vechiyece bir sıfat-ı mümeyyizesi vardı.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

İtalya’nın ab ve havasıyla Fransa’nın iklimi başkadır. Fakat asırlardan beri buralarda fevkalade terakkiyat husule gelmiş olduğu halde iklim bu terakkiyattan müteessir olamaz.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Ten [Hippolyte Taine] ve Asarı

-500’üncü nüshadan beri mabad-

-3-

Ten Müverrih

Tarih, ezmine-i kadimeden beri enva-i edebiyattan bir nevi olmak üzere kabul edilmiş ve edebiyat tarihlerinde kendisine daima bir mahall-i mahsus ayrılmıştı. Müverrihler, her şeyden evvel vakayi-i maziyede kuvve-i muhayyilelerinin mesaisine madde-i iptidaiye arayan birer muharrirdi. Fakat yavaş yavaş bu eser-i sanata şüruh ve kuyud, mütalaat-ı tenkidiye, münakaşat ve mübahasat kisvesi altında malumat-ı fenniye nüfuz etmeye, tarih şairane olmaktan ziyade mütefennane yazılmaya başladı. Diğer taraftan arkeoloji, filoloji gibi ilimlerce vukua gelen terakkiyatın tarih-nüvisliğe pek ziyade hüsn-i tesirleri görülüyordu.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şu naçiz hülasadan anlaşılıyor ki tarih usul ve kavaid-i fenniyeyi kabul ettikçe tamamen gayr-i şahsi ve müşterek olmaya mütemayildir. Bu suret-i felsefi tarihin bir şekl-i edebî ile kabil-i telif olup olmadığı meselesine yol açar. Zaten “Tarih fen midir, sanat mıdır?” mesele-i müebbedesi de buradan tevellüt ediyor. Mukaddema her ikisi ile de iştiraki kabul edilerek taharri-i hakikat hususunda fen, vakayi-i maziyeyi ihya cihetinde sanattır denilerek hall-i mesele ediliyordu.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Sent-Böv [Charles Augustin Sainte-Beuve] ile Ten’in usulleri pek çok defalar yekdiğeriyle mukayese ve takrip edildi; hatta bu “usul” kelimesi üzerinde münakaşalar vuku buldu. Sent-Böv “usul”e malik değildi ve olmayı da istemiyordu; bir usul, bir meslek, bir felsefe kaydı onun dehasına muhalif bir şey olduğu hâlde bilakis Ten’in esas dehası onlardır; biri bütün mesleği, bütün felsefeyi, bütün usulü kabulden imtina ettiği hâlde diğeri onlara meftundur.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

[*] Fransızcadan.

İnsan dünyaya gelirken birtakım meziyat ve nevakısın tohumlarını da hamil olur. Hayat sonra bu mevahib-i fıtriyeden kimisinin neşvünemasına mümanaat, kimisinin muavenet eder, herhâlde bunları tadil etmekten hali kalmaz. Binaenaleyh asar-ı edebiyede bir kısmı muharririn tabayi-i mevrusesinden tevellüt etmiş, bir kısmı muhit-i harici ve içtimainin tesirinden ileri gelmiş birtakım netayic mevcuttur.

Asar-ı edebiye üzerinde muharrirlerin kendiliklerine ait olan tesiratı izah için son zamanlarda “ırk” nazariyesini ortaya koydular. Bir kavimde batından batına bazı evsaf ve tabayiin intikal etmesi, bir milletin o daima mütehavvil âdetleri, zevkleri arasında daima payidar kalan birtakım evsaf bulunması her ırka has birtakım kabiliyet-i fikriye ve hissiye mevcudiyetini iddiaya sebebiyet vermiştir. Daimi yahut hemen hemen gayr-i mahsus bir derecede mütehavvil birtakım esbab-ı daimenin her zamanda vücut ve ahlak-ı beşer üzerinde birbirinin aynı netayici husule getirmiş olması kabul edilebilir. Hatta nazariyat dairesinde kalmak üzere, hadd-i vasati nazar-ı itibara alınmak şartıyla Fransızların İspanyollardan veya Almanlardan boyca, bünyece, çehrece, hasılı hem maddeten hem manen farklı oldukları teslim edilir. Hatta çok kere insan karşısındakinin bir sözünü bile işitmemişken milliyeti hakkında doğru bir hüküm verebilir.

(…)

Musahabe-i Edebiye: 71 yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.