Deryada menafinin bi-şumar olduğu ve selametin ise ancak kenarda bulunduğu hayli zaman evvel hükema-yı İslam tarafından gösterilmiş bir hakikattir.

Denizlerde nice hazineler metfun olduğuna bugün de erbab-ı fen ve hükümetin inkâra mecali yoktur. Maksat Felemenk sahilinde filan ada civarında kazazede olmuş sefine içinde bulunan milyonlarca frankın ka‘r-ı deryada birkaç seneden beri metruk kaldığını ve çıkarılmasına imkân bulunmadığını söylemek değildir. Bu cihete de atf-ı nazar olunabilir. Fakat bu nazar, bir nazar-ı fennî olamaz. Demek istediğimiz, dünyada kıymettar addolunan her nevi maadinin ve ecsam-ı kimyeviyenin deniz sularında münhal olarak bulunması ve binaenaleyh deryaların başlıca servet-i itibarı olunan mevadı ihtiva etmesidir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Deniz sularında altın bulunduğu velev ki az bir miktarda olsun bu altını denizden çıkarmaya muvaffakiyet elverdiğini bir iki sene evvel bir kimyager ispat etmişti. Deniz sularının tahlili mesarafını bu tahlil neticesinde istihsal olunan altının miktarı örtemediği için ticaret ve sanayide altını Transuval’de aramaktan ise Marmara Denizi’nden çıkarmak taht-ı imkâna alınamamıştır. (….)

Denizlerde medfun bulunan hazain-i latuhsa bir kimyagerin sanat ve maharetiyle potası, şişesi, mangalı, yerine mikroplar vasıtasıyla istihsal olunabilecektir. Bu müstahsilatından insanlar müstefit olmayıp bu müstahsilat binlerce nevi hayvanat-ı bahriye için badi-i hayat oluyor.

Mikropların âlem-i hayatta yalnız mazarratı değil hizmet-i mühimmesi dahi bugün sabit olmuştur. Belki de efal-i hayatiye umumiyetle mukayese olunursa bu tufeylat-ı uzviyenin hayrı şerrine galip gelir.

Efal-i hayatiye-i sairede mikropların tesirat-i hasenesinden kat-ı nazar birkaç seneden beri ziraatte bu tufeylatın ne derece hizmeti olduğu anlaşılmıştır. Fransa etibbasından Doktor Kalmet [Albert Calmette] erbab-ı ilmin yalnız tufeylat-ı maraziye ile iştigal etmesini muvafık görmeyip hayırlı mikropların bunlardan ziyade enzar-ı dikkate alınmaya ve üretilip imal ve tesirat-ı hasenesinden istifade edilmeye layık olduğunu bir layiha-i mufassala-i fenniyesinde göstermeye çalışmıştır. (…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Uzvi ve gayri uzvi bütün kâinat, altmış yetmiş madde-i asliyeden vücuda gelmiş olup -daim tekrar etmekten hoşlandığımız bir teşbihle- nasıl yirmi otuz harften binlerce kelimat-ı havi bir lisan teşkil etmiş ise böyle mahdut ve sayısı az mevad-ı asliyeden de bu kâinat meydana gelmiştir. Halbuki hayvanat ve nebatatın yani umumen uzviyat esasen dört unsurdan mürekkep olup bunlar da müvellidülma, müvellidülhumuza, karbon ve azottan ibarettir. (…)

(…) Bu mikropların bir kısmı azotiyet ve bir kısmı azotiyeti imlahı teşkil eder. Mikropların bu cihette hizmetinin musahebat-i sabıkamızdan bir kaçında söylemiş olduğumuz gibi Doktor Jevih tarafından cemiyet-i tıbbiye-i Osmaniye’de kolera mikroplarının vücutta nasıl tesirat-ı muhribe ve mazarrata bulunduklarını tafsilen irat olunan nutk-ı fennîde dahi bu tufeylatın azotiyet ve azotiyetini imlahının teşkiline sebep oldukları gösterilmişti. (…)

İşte Doktor Kalmet lâyihasını bu gibi efkâr ve mütalaat-ı fenniye üzerine yazmıştır.

İhtimarı husule getiren maya nedir? Bu da mikrop mahsulü değil mi? Birer parça maya ile bir kâse mayadan yirmi kâse yoğurt çıkarıldığı gibi nebatatın bünyesine havadan azot kaparak ithale muvaffak olan mikroplar gibi üretiliyor. Bunlar bir tarlaya serpiliyor. Bu tarla adeta bir maya tarlası hükmünü alıp yoğurt mayası tevzi eder gibi bu tarladan alınan topraklar sair tarlalara dağıtılıyor. Böylece her tarla mahsulünü feyz ve bereketle verecek vesaite malik olur. Umumen toprağın kuvve-i inbatiyesi tezyit olunur. Herhalde mikroplardan âlem-i hayat pek çok mazarrat gördüğü ve beşeriyet bu tufeylat yüzünden mühlik ve müthiş hastalıklara düçar olduğu hakkında pek çok söz söylenmiş olup bu şerrine bedel pek çok hayrı da bulunan bu tufeylat-ı uzviyenin hizmet-i nafia ve hasenesini zikretmemek muvafık değildir. Mikropların mazarratını bilmek bunlardan müdafa-i nefse ve muhafaza-i sıhhat-i umumiyeye bizi ikdar eder. Âlem-i hayatta böyle büyük bir kuvveti haiz olan şu küçücük uzviyatın fayda ve hizmetini de bilirsen bu fayda ve hizmeti tevsi ve teşmile de kudret ve imkân buluruz. Mesela erbab-ı ziraatimizin en birinci muin ve zahiri mikroplar olur.

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.