Bu münasebetle şehirde kurulan sergilere ve meşherlere dair bilgiler veriliyor.

Sayfa 326, son paragrafta:

“Macaristan bininci sene-i devriyesini bin senelik hayat-ı milliyesinin şan ve şerefiyle muvafık olarak şaşaalı şenliklerle istikbal ediyor; bu şenliklerle izhar-ı şadımanî ve meserret etmek arzu eyliyor….”

İkinci sütun, ilk paragraf:

“Macaristan’ın bininci sene-i devriyesinden ve Macar milletinin bin senelik terakkiyat-ı fenniye ve sanayi ve medeniyesinin bir nişanesi olmak üzere tertip olunan meşher-i milliden bahsederken bin sene evveline irca-ı nazar etmek, şu on asır içinde Macaristan’ın geçirmiş olduğu tebdilat ve tahvilatı şöyle bir gözden geçirmek lazım gelir.”

Diyerek bir tarih anlatısına gidiyor. Orta Asya’dan başlayıp Kavimler göçüne kadar bir Macar tarihi anlatıyor.

Üçüncü sütun ilk paragraf:

“Macaristan bir takım tahvilat-ı siyasiye uğramakla beraber marifet ve medeniyette ileri gitmekten hali kalmamıştır. Ve nihayet bugünkü bulunduğu vasıl olmuştur.”

Bugün siyasi âlemde Avusturya ve Macaristan birlikte yâd olunmakta ise de Avusturya ile Macaristan esasen ayrı ayrı iki hükümet ve her ikisi serbesti-i mukabele sahibi olup ancak hükümeteyn bir reisin idaresinde ve münhasında müctemadır. Avusturya imparatoru Fransuva Josef hazretleri 1867 senesi haziranın beşinci günü Budapeşte’de Macaristan krallığı tacını giyerek bu suretle Avusturya imparatoru ve Macaristan kralı namıyla yâd olunmş ve siyaset âleminde iki hükümet müttehid görülmüştür.”

Sayfa 327, ilk sütun:

Sonra Macaristan’ın coğrafik özellikleri değinmiş. Alan ölçüsü, okul sayısı falan verilmiş. Daha sonraki paragraflarda Macarların sanayide, hayvan yetiştiriciliğinde, hayrat işlerinde körlere ve dilsizlere yönelik çalışmaları anlatılıyor.

İkinci sütun:

Serginin takvimi ve içeriğine dair bilgiler; mayısın ikisinden teşrinievvelin otuz birine kadar, iki kısımda olacaktır. Birinci kısım tarihidir. Macarların birleştikten sonra günümüze kadarki gelişmeleri sergilenecek. İkinci kısım ise güzel sanatlar, fünun, edebiyat terbiye-i etfal ve hıfzıssıhha, ziraat, orman, sayd ve şikâr, maden, makineler ve edevat-ı fenniye mamulat-ı zücaciye vesaire işler güçler.

Serginin masrafı ve maliyeti belirtilmiş sonra. Sergiye dair biraz daha detay verilmiş, bazı binalara değinmiş.

Macaristan Bininci Sene-i Devriyesi yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

“Efrad u Eşhasın Mesai-yi Zatiyesi”

Heyet-i umumiyenin saadet ve terakkisini temine kifayet etmediği bugün anlaşılıyor. Her insan yalnız menafi-i şahsiyesini istihsal etmek ve mesaisine mukabil celb-i menfaat edebilmek için sairlerine muhtaçtır nazariyesi musarra-i hayatiye kanun-ı tabiiyesinden istihraç edilmiş bile olsa yine heyet-i içtimaiye-i beşeriyeye tatbik olunmamalıdır.

(…)

Hıfz-ı sıhhat! Hayatını akıbet-i beşeriyenin tetkiki yolunda ifna etmiş olan ulemanın keşfiyat ve tetkikatından istihraç ettiğimiz kavaidi cem ederek meydana getirdiğimiz fenn-i mühime bu ismi veriyoruz. El-yevm hıfz-ı sıhhat fenninin kavaidi malumdur. Bu kavaidin tesiratı ve fiiliyatı muhakkak ve müsellemdir. Tamamı tamamına işbu kavaid mazbuttur denilemez. Bu fenne müteferri her nokta müşahede edilmiştir, tecrübe olunmuştur diye iddia olunamaz. Henüz tahkik ve ispata muhtaç cihetler var. Lakin tetkikat ve keşfiyat-ı ahire sayesinde emraza karşı mütekaddimenin elinde bulunmayan alet-i müdafayı biz elde edebildik.  

Uhuvvet-i Beşeriye ve Mikroplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-2-

Perizad Hanım’dan Bursa’da Verdnev Hanıma

“Köşesinde kabartma kûfi ile “Perizat” yazılı gayet hafif leylak kokusuyla muattar düz beyaz kâğıtlar üzerine”

Verdnev,

Burada medeniyet terakki ettikçe garip garip vakalar zuhur ediyor, medeniyet demekten maksadım ne olduğunu eminim ki anlıyorsun, “medeni” hanımlarımızın nimet-i medeniyetten şeref-i insaniyetten ne kadar faydalı neticeler istihsal ettiklerini görmek istersek şu birkaç ay içinde cereyan eden bir münasebet-i aşıkanenin sana tarihi hayatını nakledeyim de dinle…

(…)

Hanım Mektupları yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Büyük pederim şeyhuhete yaklaşmıştı. Doksan sekiz yaşında fakat kuvve-i hafızası hemsal olanlara nispetle şayan-ı takdir olup gördüğü vukuat-ı cihanı, işittiği rivayat-ı atikayı birer birer derhatır eder ve intizamına halel vermeden nakleylerdi. Kârdide, vâkıf-ı ahval bir zat olduğu gibi bu mini mini küre-i arzın her tarafını da gezmiş, dolaşmıştır. Henüz devre-i medeniyetin bu derece kemale vasıl olmadığı zamanlar küre üzerinde ömür süren insanların medeniyeti tekemmül etmiş farz eyledikleri hâlde henüz bedeviyet ve vahşet vadilerinde payan olduğuna dair birtakım hikâyeler ve fıkralar da büyük pederimin mahfuz-ı hatırasıdır. Bu hikâyeler ve fıkralar bize o kadar garip görünüyor ki büyük pederimin nakliyatına biraz da hayalat karıştırdığı zehabını hasıl ediyor. Fakat bu rivayatı bilahare tarihin zapt ve kaydettiği vukuat ile tatbik ederek bu geçmiş zamanların ahvalini büyük pederimin tasviratıyla tamamen mutabık oldum. Bir akşam bu zat bervech-i ati idare-i kelam ediyordu:

İnsanlar için oldukça bir maişet ve istirahat temin eden bu derece-i tekemmül ve medeniyet birdenbire istihsal olunamamıştır. Bugün bizim vasıl olduğumuz mertebeye vasıl olabilmek için vahşet, bedeviyet ve nim-medeniyet devirleri geçilmiştir. Bu devirlerde ecdadımız vahşete karib bir hâlde yaşamaktaydılar. Her ne kadar o zamana da bir devr-i medeni ıtlak eylemişlerse de bugün malik olduğumuz esbab-ı medeniye elde bulunmadıkça ne surette istirahatin ve maişetin temin olunabileceğini şimdi biz tahminden aciziz.

(…)

Gelecek Zaman Hikâyeleri yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Büyük pederimin hikâyesi bitti. Bu zat daha pek çok muammer oldu ve eski zaman masallarından birçoğunu bize nakletti. Âlem-i insaniyetin o zamanlar nasıl bir hâl-i vahşet ve bedeviyette bulunduğu hakkında bize fikirler verdi. Fakat kim bilir? Elli asır sonra gelenler de bizim için aynı fikirde bulunmayacaklar mı?

Gelecek Zaman Hikâyeleri yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bugün âlem-i medeniyette fünun ve maarifin vasıl olduğu mertebe-i terakki bir müddetten beri şayan-ı tetkik ve münakaşa görülmeye başlanmıştır. Beş on sene evvel fen ve marifetin akla hayret veren mahsulleri, ihtiraları, icatları meydana geldiği yani dünyanın bir ucundan diğer ucuna bir an içinde haber ulaştıran telgraf, arasında kilometreler bulunan şehirler sekenesini birbiriyle konuşturup görüştüren telefon ve daha bu gibi bedialar âlem-i insaniyete bahşedildiği zaman hiç kimse ulum ve maarifin kuvvet ve iktidarından şüphe etmeye cesaret edemiyor ve her türlü terakkiyat-ı medeniyeyi ve bu terakkiyata müftekir görünen istirahat-i beşeriyeyi bu yüzden bekliyordu… Lakin şimdi öyle değil. Fünun-ı hazıranın medeniyete tesirini iddia edenler içinde bunun aleyhinde bulunanlar var. Hem de Jan Jak Russo’nun [Jean Jacques Rousseau] yaptığı gibi yalnız ahlak nokta-i nazarından tamim-i maarifin tesirat-ı seyyiesi de muhakeme edilmekle kalmayıp âdeta fenin hiçbir iş beceremeden, beşeriyetin maneviyatını tezelzüle uğratarak iflas ettiği bile söyleniyor…

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Gümüş ile altın esasen bir unsurdan ibaret olup gayr-ı malum bir tesir-i tabii altında böyle kisvelerini değiştirmiş olabilirler. Elmas ile kömürün kıymetçe, manzaraca aralarında ne kadar fark var. Hâlbuki bir kimyager nazarında zerre kadar fark yok. İkisi de bir unsur. Bunu kimyagerler tasdik ediyorlar. Çünkü ikisini de yakınca hamız karbon husule geldiğini görüyorlar.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bir taraftan kimyagerlerden hâlâ altın imaline çalışanlar olduğu ve Nivyorklu [New York] Mösyö Amens asırlardan beri beşeriyetin bir maksat edinip çalıştığı bu noktaya vusul kendisi için müyesser olduğunu ilan ettiği bir sırada, diğer cihetten küre-i arzın bir noktasında hem de sarp dağlarını, tehlikeli yarlarını, seriü’l-cereyan nehirlerini geçmek pek güç olan, vesait-i nakliyesi bulunmayan bir yerde, Amerika’nın nihayet-i garb-ı şimalini teşkil eden Alaska’da keşfolunan altın madeni damarlarına binlerce halk koşuyor.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Amerika’da birkaç ay evvel geceleri bir cesim cism-i muzinin dolaştığı, cihat-ı erbaaya doğru hareket icra ettiği yazılmış ve hatta birçok şehirler ahalisinin bunu bir garibe-i semaviye olarak telakki eyledikleri söylenmişti. Bilahare bunun mucidi tarafından tecrübesi icra edilmekte olan bir balon olduğu ve balonla istenildiği tarafa hareket etmek ve idaresini tanzim eylemek baloncu için müyesser olup artık havada seyahat meselesinin katiyen halledildiği yazılmıştı.

(…)

Tababet-i hazırada hiç kabahat yok mu? Acz ve noksan-ı beşer, beşerin şahsında da bu şahsın cem ve telfik eylediği malumatta da görülmek tabii değil midir? Beyne’l-avam müstamel olan ilaçların, tedbirlerin iptida pek hükümsüz görüldüğü hâlde sonraları tetkikat ve tecarib ile muvafık bulunduğunu tababet hiç teslim etmemiş değildir. Böyle hâller de olmuştur sanırız. Bakalım kükürt istimali de bu meyana dâhil olacak mı?

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Nefsinde şu hâli tecrübe edenler çoktur: Birini görürsünüz, ekseriyetle reh-güzarınıza tesadüf ettiği için âdeta bir göz aşinalığı da peyda edersiniz, fakat kim olduğunu bilmezsiniz. İsmini, sıfatını da öğrenmek istemezsiniz. Rast geldikçe “Ha! İşte o adam!” der geçersiniz.

Uzaktan tanıdıklarınız içinde biri her neden ise sizin nefretinizi de celp eder. Yalnız uzaktan tanıdığınız değil, bi’t-tesadüf bir iki defa görüştüğünüz bir zattan da hoşlanmazsınız. Nerede görürseniz bundan kaçmak istersiniz. Gerek yalnız sokaklarda, mesirelerde, gazinolarda kendisini gördüğünüz, göre göre şahsını bellediğiniz biri olsun gerek tesadüfi olarak bir dostun delaletiyle görüştüğünüz biri bulunsun, sebebini bilmediğiniz, izaha kadir olamadığınız hâlde bundan müteneffir bulunduğunuzu hissedersiniz. Buna sebep nedir? Bu nefrete karşı akıl ve mantığın, hiss-i hakkaniyetin de kabul edebileceği bir sebep gösteremezsiniz. “Ne yapayım, gönlüm sevmiyor, sevemedi. O şahsı görünce tüylerim ürperiyor. Ben de bilmiyorum, niçin.” demekten başka çare bulamazsınız. Bu hâl öteden beri malumdur. Hatta herkesin nazarında güzel olduğu hüsn ü ânı, nezaket ve melahati söz götürmediği hâlde bir kadını dâhil-i daire-i zevciyeti olduğu bir erkek sevmeyebilir. Kadın da bir erkeğe karşı aynı hisle mütehassis olur. Bu nefrete sebep yok!

(…)

Hepimiz biliriz ki insanın insaniyetini tayin ve tahdit eden, behimiyetten insaniyeti tefrik eden kuvve-i akliyedir. İnsanın ihtiyac-ı tabiiyesi yani yemek, içmek uyumak vesaire gibi efal-i uzviyesi itibarıyla hayvandan farkı yoktur. Hatta sevk-i tabii icabı her ne suretle olursa olsun bu ihtiyacatı def etmeye haristir. Fakat yiyip içmesinde, yatıp kalkmasında sair efal-i hayatiyesinin ifasında aklı ve zekâsı insanı terbiyeye sevk eder. Bu efali hayvanattan farklı surette ifa eyler.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Birbirinden tebaan nefret yalnız insanlar arasında değil, hayvanatta da müşahede olunagelmiştir. Kedi niçin farenin düşmanıdır? Silsile-i hayvanatta beka-yı hayat için musaraa-i daime kanunu hüküm sürdükçe kuva-yı hayvanların zebunlara hücumla bunları yemelerine bir şey denemez. Temin-i hayatı için buna mecburdur. Fakat kedi bir fareyi her vakit yemek için boğmaz. Hatta boğduktan sonra başını çevirip bakmaz bile. Kedi ile fare arasında bir münaferet-i tabiiye var. Kurt ile koyun böyle değil. Kurdun koyuna hücumu iştihasının teskini içindir.

(…)

İnsanlar arasında münarefetin izalesi terbiye-i dimağiyeye ve tahsil ve taallümün istikmaline vabeste bulunduğu gibi akvam-ı muhtelife arasındaki ihtilaf tebayün-i bürudet ve münaferete sebebiyet vermemesi ve beyne’l-beşer bir uhuvvet tesisine mani olmaması da yine tahsil ve terbiyenin kemaline vabestedir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

*Eazım-ı iktisadiyun’dan Mösyö Pol Leroa Bulyo’nun [Henri Jean Baptiste Anatole Leroy-Beaulieu] Revü de dü mond [Revue des deux mondes] risalesine yazdığı bir makaleden icmalen tercüme ve iktibas edilmiştir.

Ulum-ı Siyasiye ve İçtimaiye: İktisat [*] yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Ulum-ı Siyasiye ve İçtimaiye: İktisat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.