Fen ve marifetin terakkisinden, münasebet bulunsun bulunmasın, bahsetmek bir âdet oldu. Birtakım harikalar, keşifler, sanayinin bu kadar mahsulat-ı bediası meydandayken terakkiyi inkâr etmek de mümkün değil. Fakat insan akla hayret verecek asar meydana koymaktayken yine en adi hadiseleri de layıkıyla izah ve tefsir edemeyerek her noktada aczini gösteriyor.

Görüyoruz… Nasıl? Keyfiyet-i rüyet bugün tamamen izah edilmiş mi? Hâlâ erbab-ı fen şebeke-i ayniyeye hayalin ters olarak mürtesim olmasından ve dimağa düz gitmesinden bahseylemekte yahut bizim dünyanın tersini gördüğümüzü iddia etmekte berdevamdır.

İşitiyoruz… Nasıl? Mevecat-ı sadanın tabl-ı üznde hasıl ettiği tesirat ve ihtirazatın dimağa nakliyle… Sonra bir sahib-i tetkik çıkıyor, anadan doğma bir sağıra musiki nağamatını dinletmeye, onu bununla müteessir etmeye kudret buluyor.

Kokluyoruz… Nasıl? Rayiha neşreden bir cismin sathından, mesela bir misk parçasından gayet hafif zerrat havaya münteşir oluyor. Bir oda içinde güneşin pencereden girerek hasıl ettiği huzmeye bakarsak fark ettiğimiz zerrat gibi. Bunlardan daha dakik… İşte bunlar hava ile burnumuza giriyor. Orada bir nevi tahriş husule getiriyor. Bu his ve teessürü dimağa isale-i müvekkil olan asap hizmetini görüyor, kokluyoruz.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Fakat bir İngiliz doktoru günden güne dünya yüzünden sarışın dilberlerin niçin azalmakta olduğunu izah ediyor.

Esmerden mi hoşlanırsınız, kumral mı seversiniz? Bu iki kısım dilberin birini diğerine tercih için şimdiye kadar hüsn-i tabiat erbabının, nefais-perestanın yürüttükleri muhakemat, meydana koydukları mütalaat pek çoktur. Bunlarla bir neticeye vusul mümkün değildir. Güzel ve güzellik hususunda “Gönül kimi severse güzel odur!” düsturu elan hüküm ve ehemmiyetten düşmemiştir. Esmer ve sarışın güzellerin tadından, adından birçok defa bahsedilmiştir. Bunlardan birinin sevdavi tabiat, asabi mizaç olduğu, kalbi okşadığı söylenir. Diğerinin metrukiyet-i halimanesi,  halavet-i mutianesi methedilir. Her iki güzel tarafdaranının da hakkını teslim etmekten başka çare yok. Bunlar arasında bir cihet-i tercih aramak abes. Ne bir sarı saçlı, pembe tenli, semavi gözlü dilberin hatırını kırmak ne de hissiyat-ı aşıkaneyi okşayan esmer bir renge, muhrik bakışlı, iri kara gözlere malik bir güzelin gönlünü rencide etmek istemeyenlerin mütalaası!.. İngiliz doktor hatıra, gönle bakmayarak gayr-ı kabil-i ret olan malumat-ı adediye ile ispat ediyor ki dünyada esmerlere rağbet sarılara rağbetten ziyadedir. Delail-i tarihiye ile de bu fikri ispata çalışıyor.

(…)

İnsanın eli, fikrinin yardımıyla maişetini temine medar olan bir uzvudur. Bununla beraber müdafaa-i nefs için yegâne vasıta-i tabiiyesidir. “El”in aza-yı beşer arasında bir mevki-i muhteremi var. El, bir adamın ahval-i ruhaniyesini, ahval-i tabiiyesini keşif için de medar-ı ittihaz olunagelmiştir. Fal bakanlar avucun içindeki çizgilerin intisac ve intizamına dikkatle hâlden, istikbalden dem vurular. Müdekkikin-i cedide elin ve parmakların çizgileri tayin-i hüviyet-i şahsiyeye medar olacağını iddia etmektedirler. Ettiba bir hastanın marazını keşfetmek, vezaif-i uzviye-i hayatiyesinin suret-i ifası hakkında bir fikir peyda eylemek için iptida elini tutar, hararetine bakar, nabzını dinler, sayar.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.