İnsan feyz-i hayatı şems yüzünden görmekte olduğunu pek iyi fark ettiğinden envai nebatat ve hayvanatı tetkike koyulmadan, hatta kendini anlamadan evvel nazar-ı ferasetini semaya atfetmiş ve şemsin, kamerin, nücumun mahiyet ve hareketini anlamaya çalışmıştır. Bunun için ilm-i heyetin esası sair ilimlerden evvel vazedilmiştir. (…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İlm-i heyet ulemasından Rusyalı İvanof yakınlarda âlem-i şemsîye dair bir muhtıra neşredip seyyaratın cevv-i semada ve şems etrafında -bir zaman zannolunduğu gibi- halâ-yı mutlak içinde devretmediklerini irae ve ispat etmiştir. (…)

Şems hakkında tetkikatta bulunan hikmet ve heyet-i şinasan derece-i hararetini de ölçmüşlerdir. Fakat ittihad-ı fikir hasıl olamamış, her birinin hesabı ayrı çıkmıştır. Dereceyi milyonlara kadar vardıranlar da var, binlerle gösterenler de… On sene evvel üç bin derece oldukça ekseriyetin kabulüne mazhar olmuştu. Son bir iki senede elektrik fırınları ortaya çıktı. (…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şems memba-ı hayattır. Küre-i arz üzerinde bu feyz ve bereket, ziya ve hararet-i şems sayesindedir. Şemsin ziya-yı hayat-bahşası, hararet-i feyzbarı olmasaydı arz üzerinde ne bir ot biter ne de hayvandan eser görülürdü. Arz akır kalarak müthiş ve muzlim bir kütle-i müncemide hâlinde bulunurdu. Şemsin arz üzerinde asar-ı hayatiyeye sebeb-i yegane olduğunu ilk insanlar fehm ve idrak ederek isnat-ı uluhiyet etmeye kalkışmışlardır. Hâlâ şemse karşı ibadet eden ve kudret-i fatırenin bu zerre-i mahlukasını ilah tanıyanlar vardır.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kutup taraflarının buz yaylaları ile mestur kalması, hatt-ı istivada kum çöllerinin neşvünema kabiliyetinden mahrum olacak bir derecede har bulunması şemsin tesirinden başka bir şey değildir.

Mizac-ı havanın ve iklimin ırk ve bünyeye tesiri de malumdur. Ruy-ı arzda hayvanat ve nebatatın zuhuruna ziya ve hararet-i şems sebep olduğu gibi bunların iklime göre tenevvüüne de yine sebep odur. Uruk-ı muhtelifenin teşaubatını ve mizaç ve bünyenin ihtilafatı hatta adat ve ahlakı tanzim eden yine şems olduğunu iddia eyleyen hükema vardır. Kutupların soğuk ve hatt-ı istiva cihetlerinin sıcak olması mademki tesir-i hararet-i şemsledir, bu muhtelif iklimlerde yaşayan akvamın etvar ve adabında ve harekâtında tesir-i iklimle görülen ihtilafat yine bu yüzden husule gelmek tabiidir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Ziya-yı şemsin tufeylat üzerine tesiri de enzar-ı tetkiki calip olmuştur. Birkaç emraz-ı mühlikenin baisi mikroplar olduğu bugün tababette muhakkak ve müspet olup bunların tedavisi için de hadim-i tufeylat-ı edviye ve vesaite müracaat etmek zaruri görülmektedir. Ziya-yı şems muharrib-i tufeylat olmak hususunda da edviye ve terakib-i kimyeviyenin en bâlâsındadır.

(…)

Ziya ve hararet-i şems memba-ı hayat olmakla beraber her faydalı şeyin ifratında bir mazarrat görüldüğü gibi bunda da mazarrat meşhuttur. Ziya ve hararet-i şemse uzun müddet maruz kalan ve yazın hararetli gününde şemsiyesiz uzunca yol yürüyen iktisab-ı afiyet edeceği yerde belki de afiyetini kaybeder. Hatta bazen hayatını bile… Bu hâle de güneş çarpması derler.

(..)

Şimdiye kadar güneş çarpması kanı semdar kıldığı maznun iken tetkikat-ı cedide hararet-i şemsin vücutta iptida bir intibahı ve bunu müteakip bir rehaveti ve hatta felci intaç ettiği ve kanın terkibinde hamız-ı fahmın tezayüdüyle insan âdeta bu tesirle mahnukan vefat eylediği sabit olmuştur. Velhasıl her şeyin ifratı muzırdır. Hatta memba-ı hayat ve vasıta-ı sıhhat olan ziya-yı şems bile ifratıyla helak-ı mevti intaç eder.

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.