Bazı erbab-ı dikkat medeniyet-i hazıranın icabatından olan tarz-ı maişet bünye-i beşerde kuvvet ve kudret bırakmadığını, umum-ı medenilerde, bir zaaf-ı bünye hâsıl olduğunu iddia ederek son senelerde başlıca merakiz-i medeniyede emraz-ı asabiyenin dehşetli bir surette tekessürünü de buna haml etmişlerdir.

Medeniyetin terakkisi akl-ı beşerin faaliyetine vabeste olup akıl ve fikir her gün yeni bir semere vermek, orta yere yeni bir icat çıkarmak için uğraştıkça duçar-ı taab olmak zaruridir. Merkez-i zekâ ve irfan olan dimağ bütün efal ve harekât-ı beşeriyenin hâkim ve nazımı olup dimağ yoruldukça vezaif-i uzviyeye halel gelmemek, vücudun kâffe-i kuvvası rahnedar olmak mümkün değildir.

Dimağın yorulmaması da maişet-i medeniyede kabil olamaz. İlim ve marifet olmadıkça idame-i hayatı gayr-ı mümkün addeden akvam-ı medeniye mekteplerinde tahsil ve talimi son derecede bir dikkat altına almış, her gün tevsi ettiği şüpheden ari olan vukuf ve malumat-ı beşeriyenin etfal-i memlekete talim ve tedrisi için pek çok emek sarf etmekte bulunmuştur. Hükümetler ve bir memleketin saadet-i atiyesini düşünenler talim ve terbiye-i etfal kaziyesini hey’at-ı içtimaiye-i medeniyede bir emr-i ehem olmak üzere görmektedirler. Mekteplerde tahsil ve terbiye edilen etfal mümkün mertebe çok şey öğrenmek, izaa-i vakt etmemek de bu emr-i mühimin teferruatındandı.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Balonun icadı yüz seneyi mütecaviz olduğu halde buna bir dümen takabilmek, onunla balonu istenilen yere sevk etmek, denizlerde, karalarda olduğu gibi havada da gezebilmek beşeriyet için müyesser olamamıştır.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bir aralık Fransa’da bir sivri akıllı mutaassıp çıkarak fennin terakkiyat-ı hazırasını inkar etmiş, insanların hayalata kapılmaktan bir dereceye kadar kendilerini almaya başladıkları devirden beri saadet ve istirahat-i beşeriyenin de dünya yüzünden kalkmaya yüz tutturduğunu iddiaya kıyam eylemiş idi. Bu zatın laflarına cevap verildi. Fennin terakkiyatıyla öyle gelişigüzel eğlenmek caiz olmadığı ispat olundu. Bugün medeniyet devre-i kemale erişmediyse bile asırlardan beri hayli terakkiyat gösterdiği meydana konuldu. Hele son asrın birçok icatların, ihtiraaların zuhurunu görmekle asar-ı salifeye, terakkiyat-ı medeniye nokta-i nazarından, birçok rüçhanı bulunduğu kimsenin ret ve inkâr edemeyeceği bir tarzda izah olundu. Öyle ya! Artık telgrafın, telefonun, şimendiferlerin saatte yirmi mil mesafe kat eden cesim ve muntazam vapurların fevaidini sellemehüsselam inkâr edivermek de caiz mi?

(…)

Medeniyet-i hazıraya karşı söz söyleyenlerden birtakımı bundan bir iki asır evvel beşeriyetçe malum olmayan bazı ilel ve emrazı da netice-i tümden addederek uzun uzadı bu meseleyi de dillerine doluyorlar. Mesela emraz-ı asabiyenin bu asırda pek çoğaldığını ve medeniler içinde avarız-ı asabiyeye müptela olmayan nadir görülmeye başlandığını söylüyorlar. Hatta asr-ı ahir medeniyeti bu nokta-ı nazardan da asar-ı salifeden farklı bularak buna “asr-ı asabi” ismini vermek istiyorlar. Haklı mıdırlar? Hakkülinsaf söylemek lazım gelirse hakları büsbütün inkâr edilemez.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.