Fransa’da mesele-i tedrisat: Muallimler – Hikâye-nüvisandan Pol Adam’ın [Paul Adam] iktidar-ı kalemiyesi – Adam’ın Amerika hakkında bir makalesi – Şarl Mark dö Granj’ın [Charles Marc des Granges] bir kitabı, Ebu Münekkidin Jofrüva [Geoffroy]- Gustav Laröme’nin fikri

Fransa efkâr-ı münevveresi bu aralık yine mesele-i tedrisat ile iştigale başladı: Bu mesele-i mühimmenin başlıca nukat-ı esasiyesi papazların terbiye-i etfaldan meni hükümet-i hazıranın menafiine ve “serbesti-i tedris” gibi umum hükümat-ı medeniye tarafından kabul olunmuş bir kaide-i esasiyeye muvafık olup olmadığını tetkik ile beraber mekatib-i idadiye programlarının ıslahına, darülfünunların teşkilat-ı esasiyelerini tebdil ve tağyire mütealliktir. Bunun için meclis-i mebusanda umur-ı maarife aşina birkaç azadan bir komisyon teşkil edilerek riyasetine, oportunist fırkasından vükela-yı sabıkadan meşhur Mösyö Ribo intihab edildi. Komisyon bu bapta bir karar vermeden evvel akademi azalarına, darülfünun muallimlerine, vilayat mecalisine, elhasıl terakki-i marifet hususunda istihsal-i reyleri faydadan hali olmayan zevatın hepsine müracaat etti. Bunlardan topladığı efkâra mütalaa-i zatiyesini de mezcederek bir mecelle-i nefise halinde tab ettirdiği kitabı parlamentoya takdim eyledi. Bu Teşrinisani’de küşat edilecek olan mecliste bu bapta bittabi müzakerat-ı mühime cereyan edecektir. O zaman netayic-i mühimmesini ayrıca beyan edecek isem de Fransız evrak-ı havadisi tarafından kitabın muhteviyatı hakkında serd olunan mütalaat bizim teşkilat-ı maarifimize hemen tamamı tamamına tatbik olunabileceğinden şuun-ı ilmiye ve edebiyeden bâhis olacak olan bu kısmımızda şimdiden buna dair birkaç söz söylemek faydadan hali olmaz zannederim.

(…)

Pol Adam [Paul Adam]… İşte üdebamız tarafından numune-i imtisal ittihazına şayeste bir muharrir; henüz otuz altı yaşında yirmi beş ciltten müteşekkil muhalledat-ı kalemiye sahibi! Bugün bütün münekkitler tarafından Adam’ın eserlerindeki mehasin-i lafziye, mezaya-yı fikriye, necabet-i edebiye takdirlerle teslim ediliyor. Bu, hikaye-nüvislerden pek azına nasip olan bahtiyarlıklardandır. Adam’ın iktidar-ı ilmiyesini anlamak isteyenlere Jurnal gazetesindeki makalat-ı mütenevviasını tavsiye ederim; bunları okumalı da garp üdebasının iktidar ve ehliyetlerini anlamalı.

(…)

-İstanbul: 17 Eylül, 1315-

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-Geçen nüshadan mabad-

Mesele-i tedrisat – Buhran-ı umumi – Mekatib-i idadiye müdürleri – Tedris ve terbiye – Mekatibin gayr-i şahsiyeti ve suret-i inşaları – Tedrisatta rekabet – Fransa maarif nazırı Mösyö Leig’in [Georges Leygues] layiha-i kanuniyesi – Serbesti-i tedris – Gazete sütunlarında mübahesat-ı şedide – Bazı esatize-i kalemin mütalaatı – Fransa akademisi azaları – Mösyö Aynar’ın raporu – Seyekıl [Le Siècle] gazetesinin bu baptaki mülahazatı – Bizim mekatib-i idadiye programları – Hüsn-i hat, kitabet, hesap, usul defteri, Fransızca – Usul-ı tedristeki nekayıs – Terbiye-i fikriyenin tesiri

Mösyö Bröntiyer serbesti-i tedrisi müdafaa için verdiği bir konferansta: “Serbesti-i tedris şahsa, aileye, hatta darülfünuna elzemdir. Her aile pederi çocuklarını muvafık-ı hakikat gördüğü bir yolda terbiye etmek hakkını haizdir. Parlamentoya kabulü teklif olunan kanun-ı cedid bu hakka büyük bir taarruzdur…” tarzında idare-i lisan etmiş ve Mösyö Jul Lömetr [Jules Lemaître] irad ettiği bir nutukta bunun bir nevi hak-şikenlik olduğunu söylemiştir.

(…)

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bizim mekatib-i idadiyede okutturulan dersler Fransa’nın “tedrisat-ı taliye-yi cedide= Enseignement secondaire moderne”sine muvafık addedilebilir. Bu tedrisata ait nizamname Fransa’da Mösyö Leon Burjuva’nın [Léon Bourgeois] maarif nezaretinde bulunduğu zaman tertip edilmişti. Üçüncü maddesinde şu dersler muharrerdir: Fransız lisan ve edebiyatı, İngiliz ve Alman lisan ve edebiyatı, felsefe ve ahlak, hukuk ve iktisadın kavaid-i esasiyesi, tarih, coğrafya, riyaziyat, hikmet ve kimya, ulum-ı tabiiye, resim, usul defteri, bununla bizim programlarımız arasında büyük bir fark yoktur. Şimdi mesele bu programın teşkilatımız, halihazır içtimaiyemiz noktasından ne dereceye kadar mucib-i fevaid olduğunu tetkik etmektir. Tedrisat-ı taliye programlarının Fransızların kendileri tarafından da muhik itirazata hedef edildiği ve suret-i tadilini kararlaştırmakla uğraşıldığı beyan edildikten sonra bu bapta daha ziyade söz söylemeye mahal olamaz sanırım. Şurada yalnız birkaç dersin, hüsn-i hat, kitabet, usul defteri, Fransızca ve hesap derslerinin bizdeki tarz-ı tedrisi hakkında bazı mülahazat-ı naçizanede bulunacağım:

Bugün İngilizler, Amerikalılar çocuklarına her şeyden evvel hayatlarını, ekmeklerini bizzat kazandıracak bir terbiye vermek istiyorlar, nazariyattan ziyade ameliyata, tecaribe ehemmiyet veriyorlar. Maksatları vücuh-ı tammesiyle iş adamı yetiştirmektir. Bu usul-i tenmiye yavaş yavaş dünyanın her tarafına yayılıyor. Hâlbuki bizde çocuklar maişete ait hiçbir fikre malik değillerdir. Mekatib-i idadiye mezunları bu kadar ders okudukları halde ekseriyet itibariyle ne muamelat-ı resmiyeye ne de muamelat-ı ticariyeye ispat-ı vukuf edemiyorlar. Devair-i resmiyede mektepli efendilerin okunmaz yazılarından, bi-rabıta ifadelerinden, yanlış hesaplarından dolayı şikâyet ediyorlar… Şüphesiz bunda bazı kudema-yı memurin ile rüştiyeden şehadetname alamadan kalemlere giren beylerin mekteplilere karşı besledikleri su-i teveccühün de dahli olduğu inkâr olunamaz; fakat şikâyetler esasen muhiktir.

Duyun-ı umumiye ve banka idareleriyle bazı büyük ticarethaneler, kumpanyalar münhal yer düştükçe müsabaka ile kâtip alıyorlar. Bu müsabakalara mekatib-i idadiye mezunlarından maatteessüf pek azı iştirak ediyor. Çünkü mağlup olacaklarını, kabul edilmeyeceklerini biliyorlar. Hâlbuki şerait-i müsabaka güç bir şey değildir; hepsinin bilaistisna, sorulacak şeyleri bilmeleri lazım gelir.

(…)

-Mabadı var-

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-Geçen nüshadan mabad-

Eğer şu kadarcık tatbikat olmasa mekteb-i hukuk mezunları mahkemelere devama başladıkları zaman bunların muamelat ve icraatına karşı tamamen bigâne duracakları tabiidir. Hâlbuki derslerine güzel çalışan bir efendi bugün derecat ve enva-ı muhakeme mekanizmalarını tamamen bilir, görür ve ifa eder. Tatbikatın alelumum derslere, alelhusus hukuk-ı ticaret ve hukuk-ı düvele de teşmili arzu edilir bir keyfiyettir.

(…)

-İstanbul: 29 Mayıs 1316-

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.