Sanat ve Şiirin İstikbali

1

Keşfiyat-ı fenniyenin şiir-i kâinatı izale edeceğini iddia eden hükema Avrupa’da yok değildir. Bizde de ara sıra buna benzer bazı laflar görülüyor fakat bunlar ya asar-ı garbiyede şöyle bir tesadüf olunur bahislerin yalan yanlış tekrarından yahut bütün bütün bi-esas mütalaat-ı indiyeden ibaret olduğu cihetle ret ve cerhleri için uğraşmaya hacet görmeyeceğiz.

Şimdiye kadar “Hikmet-i Bedayi” makalelerinde asar-ı sanatın ne suretle vücut bulduğu, sanatın ne demek olduğu, asar-ı sanatın takdir-i kıymeti için nasıl bir mikyasa müracaat edileceği -Avrupa hükemasının en makbul eserlerine istinat edilerek- mümkün mertebe izah olunmuştu. Şimdi bu malumatı ikmal için sanatın ve bilhassa şiirin istikbaline dair bazı tafsilat vermek zaruri bulunuyor. Filhakika ulum ve fünun az bir zaman sonra şiir ve sanatı mahvedecek ise artık bunlarla uğraşmaya ne lüzum kalır?

Henüz otuz dört yaşındayken vefatıyla âlem-i şiir ve hikmeti müteessir eden, Fransız hükema-yı edebiyesinden Jan Mari Guyo [Jean-Marie Guyau] bu noktayı güzelce tetkik ederek sanatın istikbali olmadığı iddiasında ısrar eden muterizini bihakkın ilzam etmiştir. Mebahis-i atiyeyi mumaileyhin eserinden iktibas edeceğiz:

Şiir ile sanatın yavaş yavaş ortadan kalkacağını iddia edenler ilm-i menafiü’l-azaya, tarihe ve ilm-i ahval-i ruha istinaden serd-i mütalaat ediyorlar. Şimdi bunları birer birer tetkik edelim.

(…)

Hikmet-i Bedayie Dair yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Hülasa, tarih bize sanatın değiştiğini ve bu tahavvülün ahlak, heyet-i içtimaiye, lisan hatta şekl-i idarece husule gelen tahavvülata merbut bulunduğunu gösteriyor. Lakin bu tahavvülatın sanat için şimdiki hâlde bir inhitat demek olduğunu yahut istikbalde inhitata badi olacağını ispat etmiyor.

(…)

Demek ki zamanımızda hikmet-i bedayie ait olan hassasiyet bir taraftan rikkat peyda ettiği hâlde yine mahvolmuyor; bilakis gittikçe inceleşiyor, karışıyor. Bu, ezmine-i ahirede akıl ve zekânın tevessü etmekte olmasından neşet eder. Şüphesiz her sanat alışık olmadığı bir muhit içine düşecek olursa eskisi gibi yaşayamaz fakat bundan dolayı mahvolması da lazım gelmez. Asar-ı muhallede-i edebiye, şevahik-i cibal-i müteselsile gibi yan yana yükselirler. Birbirini ne ezebilirler ne örtebilirler.

-12 Eylül 1314-

Hikmet-i Bedayie Dair yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

 Geçen hafta sonlarına doğru Osmanlı tiyatrosu Rus temaşanüvislerinden Ostrovski’nin [Aleksandr Ostrovski] latif bir eserini, “Aşk-ı Muhrib”i oynamıştı. Bu faciayı, iki sene mukaddem, ilk defa olarak yine Osmanlı Tiyatrosu’nda görmüştüm. Bendeki tesiratı, hatıratı o kadar amîktir ki bir ikinci defa temaşa için o zamandan beri şiddetle intizar etmekteydim. Bittabi bu fırsatı elden kaçırmadım; o akşam orada idik.

Hep oyunlar, bilirsiniz, üçten sonra başlar. Fakat henüz erkendi. Tiyatroya girmeden evvel Direklerarası’nda ağır ağır dolaşabilecek vaktimiz vardı. Hava da müsait; bulutsuz, yağmursuz.. Hatta üşünmüyor bile. O halde evvela yukarıdan, Vezneciler’den başlayarak biraz dolaşalım, dedik. İşte Avni Bey’in Japon mağazası. Hava gazıyla tenvir edilmiş camekanları Japonya’nın en ince, en nazar-firib eşya-yı müntehabesiyle malamal.

(…)

İstanbul Postası yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.