Dekart’ın, Augüst Kont’un meydana çıkardıkları bir mesele-i fenniye yahut mesele-i ahlakiye henüz hal ve fasl edilmemiştir. Bunun ispatı geçenlerde Fransa encümen-i danişine: “Ulum ve fünunun suret-i muntazamada tahsili insanları başka bir gayrete, başka bir himmete ihtiyaç bırakmaksızın vasıl-ı mertebe-i kemal edip edemeyeceği” hakkında mufassal bir layihanın takdim edilmiş olmasıdır.

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Dekart’ın, Augüst Kont’un nazariyat-ı hikemiye ve ilmiyesinden kat-ı nazar bu meselenin halli uğrunda hayli derin bir surette itab-ı fikr etmiş oldukları eserlerinden istidlal olunmaktadır. Fakat ulum ve fünun bahsinde en ziyade mühim addolunmak lazım gelen bu meseleye bir karar vermeli ve bugün âlem-i medeniyetin intizam ve terakkisini temin eden esbabın en birincisi addolunmakta olan vukuf ve malumatın ne tarzda tahsil ve iktisabı lazım geldiğini, bundan ne yolda istifade ihtimali bulunduğunu layıkıyla tayin etmeli ki mesai cidden semere-dar olsun, terakkiyat-ı medeniye nakısa-pezir olmasın.

Ulum ve fünunun kuvvet ve kudreti meselesi ara sıra kurcalanıyor.

Bir sene kadar evvel Fransa akademyası azasından Mösyö Brunetier’in [Ferdinand Brunetière] “İflas-ı Ulum ve Fünun” serlevhasıyla neşrettiği bir makalenin bütün cihan-ı medeniyette tesirat ve inikâsatı görülmüş, şiddetli münakaşat ve muahezata meydan vermişti. Bu zatın nokta-i nazarı başka olmak, meseleyi izah ve teşrih için başka esaslara istinat ettiği malum bulunmakla beraber ulum ve fünûnun iflasına hükmetmesi, ancak istirahat ve saadet-i beşeriye için bu kuvvetten matlup ve muntazır olan faydanın görülemediği yani terakkiyat-ı maddiyeye sebep olan fünun-ı hazıra terakkiyat-ı maneviyeyi  zîr-ü-zeber eylediği noktasına istinat ederek serd eylediği delail sayesinde mümkün olabilmişti.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Bahrî hastanelerin tesisi taraftarı olanlar bu fikirlerini terviç için birkaç gün latif bir havada deniz seyahati icra etmiş olanların fikrinde bir revnak, midesinde iştiha, renginde humret hasıl olduğunu yani bunlarda her suretle alaim-i sıhhat görüldüğünü de söylüyorlar. Bu tahavvül acaba deniz havasından mı yoksa birkaç gün dağdağa-i medeniyetten vareste kalmanın tesirinden mi? Bu meseleyi bırakalım, her vakit denizde latif hava bulmanın ihtimali yok. Bir deniz seyahatinden istifade edileceği yerde günlerce bir dıyk-ı kamara içinde dâ’-i bahrin tesiri altında ızdırap çekmek, yemekten içmekten mahrum kalmak da haritada yazar.

Deniz tutması için etibba birçok devalar tavsiye ederler. Birtakım müstahzarat gösterirler. Fakat hiçbirinin bazen tesiri olamıyor. Ahiren bir doktor çıkarak deniz tutmasının esbabı, esbab-ı hikemiyeden olduğunu ve buna karşı kimyevi devalara müracaat beyhude bulunduğunu izah ettikten sonra kolay bir çare-i halas gösteriyor.

Hatırımızdadır, vaktiyle bir doktor uykuda horuldamayı men için horuldayan adamın beline bir kalın kuşak bağladıktan, arka tarafına kalın ve sert bir düğüm vurduktan sonra yatmasını tavsiyede bulunmuştu.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.