Senede birkaç defa maden ocaklarından birinde iştial-i şedit vuku bulduğu ve birçok amelenin rişte-i hayatını kat’ ettiği gazete sütunlarında okunmaktadır. Malum olduğu üzere maden ocaklarında teraküm eden ve bir kıvılcıma temas etmekle hemen patlayan gazların terkibi sokaklarda yanan gaza pek yakın olup ikisi de esasen “karbonlu müvellidülma”dan ibarettir.

(…)

Şu gazların böyle tahtelarz her tarafta bulunabilmesini neye atfetmeli? Bazı erbab-ı tetkik bu gazların nebatat-ı kadimeden toprak altında kalanların eseri olduğunu kabul ediyorlar. Her ne kadar olursa olsun her halde toprak altındaki amelenin hayatı herhangi ocakta bulunursa bulunsunlar tehlikede demektir, bu tehlikeye karşı gelinmek için ihtiyat şarttır.

Sahne-i tabiatta mevcut ecsamın üç halde bulanabileceği malumdur: salb, mayi ve gaz hali. Fakat küre-i arzın devr-i hazırında hararetin derecesine göre ecsam bu üç halden birinde bulunmaktadır. Mesela denizler küre-i arzın her tarafında mayi olduğu halde kutuplar tarafında müncemittir. Yani salb haldedir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İngiltere ulemasından Mister Hampzon [William Hampson] isminde bir zat havayı temeyyü ve tasallüp ettirmek için yalnız tazyik vasıtasına müracaatla bir yeni cihaz tertip etmiştir. Şiddetli bir tazyik altına alınmış olan gazlar bir delikten koyverilirse gaz buradan şiddet-i hurucu sırasında pek ziyade bürudet husule getirir.

(…)

Doktor Röntgen’in keşfi gittikçe terakki etmekte ve yalnız nazariyat-ı fenniye dairesinde kalmayıp mühim hizmetler de görmektedir.

Servet-i Fünun röntgenin usulüyle alınan fotoğraflardan numuneler göstermiş olduğu gibi bu keşf-i mühim-i fenni hakkında tafsilat-ı lazımeyi vermiştir.

(…)

İnsanın kemiklerini görmek, çanta içindeki parayı seyretmek, açılmamış bir mektubu okumak için mutlak surette bunların resmini almak mecburiyetinden kurtulmak için Kriptoskop namıyla bir alet icat olunduğunu da haber vermiştik. Bugün söyleyeceğimiz bir şey varsa o da Röntgen usulüyle alınan fotoğrafların ve kriptoskobun hidematıdır.

(…)

Kutb-u şimal keşfiyatı için elli seneden beri fedakârane çalışanlar pek çok olmuş ise de kutba vusul kimseye müyesser olamamıştır. Norveç ulemasından Mösyö Nansen’in [Fridtjof Nansen] Fram sefinesiyle Behring [Bering] Boğazı’ndan kutba doğru akan akıntılardan istifade ederek kutba varmak üzere yola çıktığı malumdur. Geçenlerde Nansen’in kutba vardığı hakkında Sibirya’dan alınan bir telegrafname üzerine gazeteler Nansen ve Kutb-u Şimal’in keşfine dair mufassıl makaleler yazmışlarsa da telegraf haberi teyit edememiştir.

Mösyö Andre [Salomon August Andrée] isminde birinin de kutbu balonla keşfetmek yoluna gittiği dahi yazılmıştı.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Sene-i devriye şenlikleri! Birkaç yıldan beri bu yolda şenlikler icrasına inhimak pek ziyade. En mühim vukuattan en adi bir icada kadar sene-i devriyesi hesap olunarak bir şenlikle vesile tutuluyor. Mesela Amerika’nın dört yüzüncü sene-i devriye-i keşfi münasebetiyle Şikago meşher-i umumiyesi tertip olundu. Buna kim ne der? Fakat toplu iğnenin icadı şerefine ziyafetler verilirse, nutuklar söylenirse bir dereceye kadar sene-i devriye eğlentilerinin moda olduğuna zahib olanlara hak vermek lazım gelir.

Belçika gazeteleri bu yakında maden kömürünün yedi yüzüncü sene-i devriyesi merasiminin -umum âlem-i ticarette bu maddenin ehemmiyetiyle ve medeni âlemde bâdi olduğu terakkiyatın derecesiyle mütenasip bir surette- icrasını teklif ediyorlar. Maden kömürünün zir-i zeminde medfun bir hazine-i kuvvet olduğunu mülahaza edenler ve bu kömürün istimali fabrikalarda ne kadar hizmet ettiğini, elde böyle vasıta olmasaydı buhar makinelerinin icadından bir fayda hâsıl olamayacağını teemmül eyleyenler Belçika gazetelerinin teklifini maalmemnuniye kabul ederler.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Eski tababette vesait-i sıhhiyeden biri de kan aldırmaktı. Fakat tababet-i hazıra bunu reddetti. Reddetmekte hakkını ispat etti, gösterdi. Bir dirhemi bin zahmetle kazanılan, hatta bazen kazanılmasından ümit kesilen kanı dirhemlerle feda etmek ne tıbba ne akla muvafıktı. Lakin Rus doktor bize şimdi kan almanın menafiinden bahsediyor ve bir kaide altında kan aldırmanın vesait-i sıhhiyeden ve tedabir-i tahfiziyeden addolunması lazım geleceğini iddia eyliyor.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kutup denince buz, buz denince soğuk kelimeleri bila-teemmül hatıra tebadür ettiği gibi “Kutupta Altın Madenleri” sernamesini görür görmez istiğrap etmemek de mümkün olmaz. Niçin? Kutupta altın olmaz mı? Pekâlâ olur. Fakat nasıl oluyor da soğukta, o kıyamette bunu arayıp bulacak kadar canını dişine almış adamlar bulunuyor, işte burası mucib-i istiğraptır. Şu kadar var ki bahsedeceğimiz madenler tamam kutup noktasında değil, medar-ı kutb-ı şimali daire-i mevhumesi hizasında yani kutuptan yirmi, yirmi beş derece aşağıdadır.

(…)

Kutupta Altın Madenleri yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bir aralık beşeriyet mikroplardan korkmaya başladı. Bu tufeylatın tehacümatından kendini müdafaa etmek çarelerini düşündü. Bunları insanlar üzerinde bir bela gibi telakki ederek şerlerinden, mazarratlarından tevakki etmek lazım geldiğini mülahaza etti. Herkes bu mikroplardan ilel ü emraz-ı mühlike tohumlarıdır diye ürktü. Lakin tetkikat ileriye götürüldükçe bunların elinden kendimizi kurtarmanın çaresi olmadığını ve bu tufeylat ile hoş geçinmenin yoluna bakmak iktiza ettiğini anladık. Bunları esbab-ı hayatiyeden addettik. Hatta bunlarsız hayat olmayacağını bildik. Kanun-ı hayatın bunlar üzerine de tatbiki lazım geldiğini öğrendik: muzırlarından kaçınmak, faydalılarını celbetmek hatta mümkün olanlarından istifadede bulunmak. Beşerin uzviyat-ı saireye karşı mesleği bu değil midir? Hayvanat-ı vahşiyeden kaçar, bunlardan kabil-i terbiye gördükleriyle daima kendi emir ve kahrı altında tutacağı ve istifadesine hadim kılacağı hayvanatı da yanında saklar, bakar, yedirir, içirir, bunlardan bin türlü istifade kapıları bulur.

(…)

İhtimarat hakkında tetkikatta bulunup mikropların tesiratı ve keyfiyatını ortaya çıkarmakla Mösyö Pastör [Louis Pasteur] terakki-i sanata da büyük hizmet etmiştir. Boyacılık mikropların tesiratıyla ne dil-nişin renkler, imtizaçlar meydana çıkarmıştır. İpek yetiştirmek bu sayede ıslah olunmuştur. Yakında da mikropların mahir bir kimyager gibi maadinin muayenesinde hizmet görüp fevkalade bir maharet ve iktidar göstermelerinden bahsolunuyor.

(…)

Biz arayacak değiliz ya… Etibba arasınlar. Bizim arayacağımız, buraya kaydedeceğimiz havadis-i fenniyeden ibarettir. Yevmi gazetelerde beş on gün evvel havadis sırasında İzmit taraflarında veba-i bakri zuhura geldiği yazılıydı. Bu havadis, fen nokta-i nazarından halkı müstefit edemez lakin memleketimizce bâdî olacağı mazarrat itibariyle duçar-ı endişe ve teessüf eder. Veba-i bakri yüzünden memleketimiz birçok zarar-dide olduğu cay-ı inkâr değildir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Erbab-ı fen balonları ıslah etmeye ve balonlar yerine kaim olabilecek uçma makinelerini bilfiil istifadeyi temin edecek bir hâle ifrağ eylemeye gayretten hali kaldıkları yoktur. Yakında Berlin şehrinde havadan ağır bir balon bir makine kuvvetiyle uçurulmuş fakat tecrübe muvaffakiyet göstermemiştir. Alman mühendislerinden Şoraç’ın tertib-kerdesi olan balon, alüminyum madeninden yapılmış ve bir tarafı mahrut ile nihayetlenmek üzere bir üstüvane şeklinde bölünmüştür.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Havada seyahat meselesi kati bir suret-i hâl bulamadığı hâlde insanlar bundan zerre kadar meyus olmamakta ve bilhassa erbab-ı fen bu meseleye bilfiil değilse bile bin-nazariye hallolmuş bitmiş nazarıyla bakmaktadır. Vesait-i nakliye ve seyir ve hareket nokta-i nazarından insanların halline çalıştıkları yalnız kuşlar gibi havada uçmak meselesi değildir. Balıklar gibi deniz diplerinde gezebilmek için de uğraşmaktadırlar. Şimdi bu maksadı istihsal için tahte’l-bahr hareket etmek üzere birtakım vapurlar icat etmişlerdir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bugün âlem-i medeniyette fünun ve maarifin vasıl olduğu mertebe-i terakki bir müddetten beri şayan-ı tetkik ve münakaşa görülmeye başlanmıştır. Beş on sene evvel fen ve marifetin akla hayret veren mahsulleri, ihtiraları, icatları meydana geldiği yani dünyanın bir ucundan diğer ucuna bir an içinde haber ulaştıran telgraf, arasında kilometreler bulunan şehirler sekenesini birbiriyle konuşturup görüştüren telefon ve daha bu gibi bedialar âlem-i insaniyete bahşedildiği zaman hiç kimse ulum ve maarifin kuvvet ve iktidarından şüphe etmeye cesaret edemiyor ve her türlü terakkiyat-ı medeniyeyi ve bu terakkiyata müftekir görünen istirahat-i beşeriyeyi bu yüzden bekliyordu… Lakin şimdi öyle değil. Fünun-ı hazıranın medeniyete tesirini iddia edenler içinde bunun aleyhinde bulunanlar var. Hem de Jan Jak Russo’nun [Jean Jacques Rousseau] yaptığı gibi yalnız ahlak nokta-i nazarından tamim-i maarifin tesirat-ı seyyiesi de muhakeme edilmekle kalmayıp âdeta fenin hiçbir iş beceremeden, beşeriyetin maneviyatını tezelzüle uğratarak iflas ettiği bile söyleniyor…

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Gümüş ile altın esasen bir unsurdan ibaret olup gayr-ı malum bir tesir-i tabii altında böyle kisvelerini değiştirmiş olabilirler. Elmas ile kömürün kıymetçe, manzaraca aralarında ne kadar fark var. Hâlbuki bir kimyager nazarında zerre kadar fark yok. İkisi de bir unsur. Bunu kimyagerler tasdik ediyorlar. Çünkü ikisini de yakınca hamız karbon husule geldiğini görüyorlar.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bir taraftan kimyagerlerden hâlâ altın imaline çalışanlar olduğu ve Nivyorklu [New York] Mösyö Amens asırlardan beri beşeriyetin bir maksat edinip çalıştığı bu noktaya vusul kendisi için müyesser olduğunu ilan ettiği bir sırada, diğer cihetten küre-i arzın bir noktasında hem de sarp dağlarını, tehlikeli yarlarını, seriü’l-cereyan nehirlerini geçmek pek güç olan, vesait-i nakliyesi bulunmayan bir yerde, Amerika’nın nihayet-i garb-ı şimalini teşkil eden Alaska’da keşfolunan altın madeni damarlarına binlerce halk koşuyor.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Amerika’da birkaç ay evvel geceleri bir cesim cism-i muzinin dolaştığı, cihat-ı erbaaya doğru hareket icra ettiği yazılmış ve hatta birçok şehirler ahalisinin bunu bir garibe-i semaviye olarak telakki eyledikleri söylenmişti. Bilahare bunun mucidi tarafından tecrübesi icra edilmekte olan bir balon olduğu ve balonla istenildiği tarafa hareket etmek ve idaresini tanzim eylemek baloncu için müyesser olup artık havada seyahat meselesinin katiyen halledildiği yazılmıştı.

(…)

Tababet-i hazırada hiç kabahat yok mu? Acz ve noksan-ı beşer, beşerin şahsında da bu şahsın cem ve telfik eylediği malumatta da görülmek tabii değil midir? Beyne’l-avam müstamel olan ilaçların, tedbirlerin iptida pek hükümsüz görüldüğü hâlde sonraları tetkikat ve tecarib ile muvafık bulunduğunu tababet hiç teslim etmemiş değildir. Böyle hâller de olmuştur sanırız. Bakalım kükürt istimali de bu meyana dâhil olacak mı?

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Esrar-ı tabiat ilim ve marifetle birer birer münkeşif oluyor. Fakat acz-i beşer her yerde noksanını gösteriyor. Sahne-i tabiatta öyle harikalar, henüz idrak-ı beşerin yetişemediği öyle sırlar var ki insan bunların karşısında izhar-ı veleh ve hayretten başka bir şey yapamıyor. Bazen bir hareketin, bir sırrın hikmetini anlıyor. O vakit hem manevi bir lezzet hissediyor hem de akıl ve ferasetiyle mahlukatın eşref ve esadı olduğunu iddiaya hak kazanıyor.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Fransa erbab-ı aleminde Muvasen isminde bir zatın suni elmas imaline muvaffak olduğu lakin meydan vücuda getirdiği elmaspareler pek küçük girintilerden ibaret olduğu için henüz makbul ve mergup olan tabii elmaslara bununla rekabet edebilmek ümidi hasıl olmadığı -bir sene kadar evvel- yazılmıştı.

(…)

Mahiyeti ve suret-i teşekkülü anlaşılamayan yalnız elmas mı? Daha binlerce maddeler var ki suret-i husulünü ve mahiyetini takdir ve tayininden ulema acizdir. Mesela biri de ak anber. Ak anber güzel kokusu kıymet ve nedreti de malumdur. Tababette ve bazı ıtriyatın imalinde müstameldir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Tabii elmasının tarz-ı teşekkülü, ak anberin suret-i husulü anlaşıldı ama kendi kendine hareket edecek arabalara bir karar verilemedi. Şehirlerde asırlardan beri atlara çektirilen arabalardan gerek hayvanat-ı himayeye taraftar olanlar, gerek nezafet-i belediyeye itina edenler atları çıkarıp bir makineye koymayı bu devre-i medeniyete muvafık buluyorlardı.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.