Bu hafta sizinle edebiyat-ı cedidemize dair biraz görüşmek istiyorum; korkmayınız, masadım ne tasfiye-i lisan ne terkib-i hataiyatı ne de zevk-i millî mevzularını tazelemektir; asar-ı münteşire-i edebiyemizin hâl-i hazırı itibariyle başlıca mesalik-i edebiyeden hangisine tatbik olunabileceği hakkında ufak ve naçiz bir mütalaada bulunmak arzu-yı samimisindeyim. Fakat fikrimi anlatabilmek için evvel emirde Fransa meşahir-i münekkidininden Ferdinan Brunetiyer ile Anatol Frans arasında edebiyat ve tenkidin şahsi = subjectif veya gayr-i şahsi = objectif olması hâlinde hangisinin daha çok mahazir veya menafii mucip olacağına dair cereyan eden bir mubahese-i mühimmeyi hülasaten nakledeceğim.

(…)

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Dünyada en mühim ve en lüzumlu bir ilim var ise o da hemcinslerimizi tanımaktır. Her gün sokakta müsadefe ettiğimiz eşhas kimlerdir? Böyle süratle nereye gidiyorlar, hangi imal veya huzuzata? Fikren bizimle muvafakat ve muhalefetleri hangi noktalardadır? Onları böyle tahrik eden sevaik ve esbap nelerden ibarettir? Hangi şeyleri severler ve hangilerini sevmezler? Bizim hakkımızdaki fikir ve mütalaaları ne yoldadır? O kadar servet ve saadetin, sukut ve sefaletin, hınayetlerin mahiyeti nedir?.. İşte, romancı bu sualleri ancak şahsiyet-i zatiyesinden kendisini tecrit etmekle halledebilir.

(…)

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şu mütalaattan sonra edebiyat-ı cedidemizin asar-ı ahiresi hep “şahsiyet” nazariyesine tevafuk ettiğini söylemeye, zannetmem ki, lüzum olsun. Ferda-yı Garam, Hayal İçinde, Salon Köşelerinde, Hayat-ı Muhayyel… Bütün bu nefis eserler o nazariye-i edebiyenin parlak birer numuneleridir. Hepsinde muharrir şahsiyetini, tefekküratını, tasviratını, alam ve fecayiini eşhas-ı vakaya nefh etmiştir; her sayfada canhıraş bir bedbinlik, bir girye-i teellüm, bir hiss-i keslan, bir ihtiras-ı nefsanî görünür. Şüphesiz bu hâle başka birtakım esbab-ı mühimmenin tesiri lahiktir.

Zannıma kalırsa üdebamız arasında yalnız Halit Ziya Bey “gayr-i şahsiyet”e doğru temayül etmektedir. İşte bu sebepledir ki Mehmed Rauf Bey artık biraz da hayat-ı hakikiye-i içtimaiyemizin tasviri yoluna gidilmesini, yani şahsiyet-i edebiyeden mümkün mertebe tecrit edilmesini son makalelerinin birinde rüfeka-yı mesleğine ihtar ediyordu.

(…)

-İstanbul: 10 Teşrinisani 1315-

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Emill Zola [Émile Zola] ve Asarı [*]

[*] Geçen nüshadan mabad ve hitam.

Eserlerinin suret-i tertip ve tahriri hakkında bu hakikatleri ifşadan sonra Zola düçar-ı tariz olan son kitabı, yani “Roma” için müracaat etmiş olduğu asarı tadat ediyor; bunların yalnız esamisi tekmil şu sayfaları doldurmaya kâfidir… Hayret!

Bütün büyük adamlar, büyük fikirler gibi Zola da umumi bir itibar ve muhabbet arasında mevzu-ı bahis ve münazara olmak, terzil ve tahkir edilmek mazhariyetinde bulunmuştur. Her nevi teceddüd-i sanatkâraneye karşı mütefekkirinin kısm-ı mümtazını teşkil edenlerden mutlaka takdirler, tahsinler intizarında bulunmak pek beyhude bir emeldir; çünkü bunlar ta çocukluklarından, gençliklerinden beri topladıkları malumat-ı fenniye üzerine müesses efkâr ve itikad-ı mahsusalarını henüz tecrübe edilmemiş, mahiyeti anlaşılmamış bir fikr-i cedit karşısında terk edivermeye hiçbir suretle razı olmazlar.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Zola’nın efkâr ve asarı hakkında söylenecek daha pek çok şey var; fakat ileride yine avdet eylemek üzere şimdilik bu kadarla iktifa ederek muhterem muharririn son eserine, Fekondite = Fécondité’ye geçiyorum:

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Merasim-i içtimaiye, tembellik, korku, itiyadat-ı leime tevellüdatı gittikçe tenzil ediyor. Tehlike birçok zamandan beri felsefe-i içtimaiye mütehassısları tarafından irae olunuyordu.

Ben efkârımı kolay kolay terk etmem. Tenakus-ı nüfus meselesini tevsi ve tasvir için fırsat bekliyordum; nihayet “Paris” romanımın hatimesi bu fırsatı bana tehyie ve tedarik eti.

(…)

Zola’nın Fekondite namıyla yeni bir romanı Paris gazetelerinden birine tefrika edileceği havadisini okuduğum zaman hayret ile memzuc bir hiss-i takdir ve hürmet bütün kalbimi sarsmıştı. Çünkü Dreyfus [Alfred Dreyfus] mesele-i içtimaiyesi burada benim gibi birçokların bile rüyasına girer, akşam telgraflarını pür-heyecan beklemeye mecbur eder ise artık facianın en büyük alakadarlarından, kahramanlarından olan Zola’ya nasıl tesir edeceğini düşünüyor, eser-i edebî vücuda getirmek için elzem olan istirahat-i fikriyenin kendisinde mefkud olmak lazım geleceğine hükmediyordum.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Fekondite’ye dair ekser münekkitlerin tenkidatını okudum: cümlesi bezl-i takdirat ediyorlar. Ben de Servet-i Fünûn namına Zola’ya arz-ı ihtiram eder ve Fekondite gibi daha birçok muhalledat-ı edebiye ile beşeriyetin terbiye-i fikriyesine muvaffak olması için temenniyatta bulunarak şu uzun makaleme netice veririm.

-İstanbul: 4 Kânunuevvel 1315-

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Terbiye-i Avam – Küul-perestî – Müzeler ve mütalaa salonları – Umuma mahsus darülfünunlar – Belçika ve Almanya’da terbiye-i umumiye – Anatol Frans’ın [Anatole France] nutku – Gustav Jefrova [Gustave Geffroy] – Afv-ı lahiyası – Ernest Lavis’in [Ernest Lavisse] daveti – Klemanso’nun cevabı [Georges Clémenceau] – Jozef Reynak’ın [Joseph Reinach] mütalaası – Valdek Ruso [Pierre Waldeck-Rousseau] kabinesinin kararı – Meclis-i ayanın layihayı kabulü – Müstamerat ordusu – Kuvve-i bahriyenin tezyidi – Buğdaylar hakkında bir kanun.

Avam-ı nassın talim ve terbiyesi lüzumunu his ile onların da ağdiye-i fikriyeden, lezaiz-i hüsnden istifadeye hakları olduğunu teslim eden mütefekkirinin teşebbüsat-ı hususiye ve taavün-perveranesi sayesinde bugün Avrupa’nın hemen her noktasında umuma mahsus darü’t-tedrisler, müzeler, konferanslar, tiyatrolar vücuda getirilmektedir. Bu tasavvur-ı alicenabanenin bi’t-tamam kuvveden fiile gelmesine mukavemet eden esbab-ı manieden en birincisi küuldür. Bu ateşi birtakım biçaregan amele, erbab-ı mesai kurumuş boğazlarına, boş midelerine akıtarak mahvolan şebabı, biten kuvveti, sönen harareti onunla iade etmek zannında bulunuyorlar; sonra daha aşağı, daima aşağı sukut ede ede vadelerinden evvel, arkalarında mükedder ve hasta çocuklar bırakarak ölüp gidiyorlar!.. Etten ekmekten pek ziyade ucuz olan bu zehre Avrupa’da kadınlar da erkekler kadar münhemiktir. Yirmi paraya verilen bir kadeh apsentle gurur, mestî, nisyan elde ediliyor. Bu bir saatlik bir günlük saadetidir ki her dakika istihsali mümkündür. Hayat-ı hakikiyelerinden firar ile birtakım sınai, gayr-i tabii zevkler arkasında dolaşan bu biçareleri düştükleri mezlaka-ı sefaletten tahlis için en müesser tedbir seviye-i fikriyelerini terfi etmektir. Hayat-ı beşeriyede mey-harlıktan, sarhoşluktan daha payidar, daha ulvi, daha leziz ve samimi zevkler olduğunu göstererek hâlî ve müsait vakitlerini terbiye-i maddiye ve maneviyelerine sarf etmek için meyhanelerin, kafe konserlerin karşısında kendilerine mahsus darülfünunlar, darü’l-mütalaalar, dar’ül-iştigaller tesis etmelidir.

İtalya’da olduğu gibi memleketlerinde de en adi bir kasabanın bir eser-i sanata tasarrufla müstefit olmasını arzu eden İngilizler şehirlerinin cinayet, sefalet, küul kusan sokaklarında bile avama mahsus müzeler vücuda getirerek sanatın ziya-yı feyzkârıyla o muzlim yerleri tenvir ediyorlar; onların nazarında sanat yalnız zenginlerin sofraları üzerine tezyid-i iştiha için konulan bir çerez değil, belki umum halkı, umum insanları tagaddiye edecek bir taamdır.

(…)

Terbiye-i umumiye için en ziyade sarf-ı mesai eden memleketlerden biri de Belçika’dır. Burada ulum ve fünunun her şubesine mahsus umumi darülfünunlar tesis edilmiştir. Tedrisat katiyen fenni bir usule tabidir.

(…)

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Fransa’nın ticaret ve sanayice hissettiği tedenniye en birinci sebep sermayedaranın cehaleti olduğunu anlayan Fransızlar’da bu aralık neşir ve tamim-i maarif hususunda büyük bir faaliyet hüküm-fermadır: Umumi konferanslar için, gece dersleri için, tarih, felsefe, sanat üzerine musahabeler, müzakereler için layenkati şirketler, cemiyetler teşekkül ediyor; en fakir bir işçiyi bile terakkiyat-ı ilmiyeden hiç olmazsa haberdar ederek terbiye-i fikriyesine hizmet emeliyle mütemadiyen çalışan bu erbab-ı himmet meyanında temayüz edenlerden biri de şüphesiz Gustav Jefruva’dır. Bu edib-i muktediri şurada muhtasaran kariin-i Osmaniyeye takdim etmek isterim:

(…)

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Fransa’da bu gibi mesail ne kadar velvele-engiz ve faydalı akisler hasıl ederse etsin, memleketin dâhili politikası yine hepsinin üzerinde yükselen sedasıyla kendini ihsastan hâlî kalmaz. Parlamento Temmuz’un onuncu Salı günü tatil-i müzakerat etti. Şu vesile ile birçok gazeteler bu politikanın bir senelik vakayi-i mühimmesini icmal ile meşguldürler. Başta bittabi “Afv layihası” bulunuyor. Dreyfus’un [Alfred Dreyfus] Ren Divan-ı Harbi’nde bütün âlem-i medeniyetin kanaat-i vicdaniyesi hilafına tekrar mahkûmiyeti haberi nasıl büyük bir teessür ve nefretle istikbal edildiği gazete karilerinin malumudur.

(…)

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Terbiye-i Avam – Küul-perestî – Müzeler ve mütalaa salonları – Umuma mahsus darülfünunlar – Belçika ve Almanya’da terbiye-i umumiye – Anatol Frans’ın [Anatole France] nutku – Gustav Jefrova [Gustave Geffroy] – Afv-ı lahiyası – Ernest Lavis’in [Ernest Lavisse] daveti – Klemanso’nun cevabı [Georges Clémenceau] – Jozef Reynak’ın [Joseph Reinach] mütalaası – Valdek Ruso [Pierre Waldeck-Rousseau] kabinesinin kararı – Meclis-i ayanın layihayı kabulü – Müstamerat ordusu – Kuvve-i bahriyenin tezyidi – Buğdaylar hakkında bir kanun.

-Geçen nüshadan mabad-

Şimdi layiha parlamento komisyonundadır. Meclis-i Mebusan tasdik etmeden tatil-i müzakerat eylediğinden henüz iktisab-ı kanuniyet edememiştir. Zola [Émile Zola] ve Reynak [Joseph Reinach] davaları da muallak bulunuyor. Layihanın tertibinden memul ve muntazır olan sükûn-ı efkârın husulü ise taht-ı şüphededir. Hakikatte af layihasından müstefit olacaklar Mersiye [Auguste Mercier] ile rüfekasıdır. Dreyfus [Alfred Dreyfus] aleyhtaranı buna karşı ibraz-ı memnuniyet edecek yerde bilakis bunu bir silah-ı tecavüz makamında istimal ederek kabineyi itirazat-ı mütevaliyeye hedef etmek gibi mürailiklerden ihtiraz etmiyorlar. Layihayı bu suretle telakki Dreyfus taraftaranının bittabi muhik cevaplarını davet ettiğinden her iki fırka beynindeki müşatemat-ı lisaniye kemafi’s-sabık devam edip gidiyor. Bu teşevvüş ve tezebzüb-i efkârın müsebbibi Nasyonalist fırkasıdır. Bunlar zahiren ordunun müdafileri, memleketin yegâne muhipleri gibi görünerek esasen kendi fırıldaklarını çevirmek, amal ve efkâr-ı siyasiyelerini terviç ettirmek için Dreyfus işini parmaklarına dolamışlardır. Tan gazetesinin defaatle yazdığı gibi bu öyle bir parti ki azaları beyninde hemen hiçbir nokta üzerinde ittihad-ı efkâr yok.

En ziyade şayan-ı teessüf olan cihet Moris Bares [Maurice Barrès], Jul Lömetr [Jules Lemaître], Fransuva Kope [François Coppée], Pol Burje [Paul Bourget] gibi üdebanın da bunlar meyanında bulunması, programlarını terviç etmesidir. Politikadan hiç hoşlanmadığını mükerreren söyleyen biçare ihtiyar Kope şimdi ifadat-ı sabıkasının hilafında hemen her gün ceraid-i siyasiye sütunlarında dört beş budalayı iğfal edebilecek boş ve kof mütalaat-ı siyasiyede bulunmak, konferans salonlarında nutuklar irat etmekle dem-güzardır.

(…)

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.