Tabiatın esrarına vakıf olabilmek, hilkatin künh ve mahiyetini tamamıyla keşfetmek insan için müteassirdir. Kâinatı seyir ve temaşaya dalan, ecramın harekâtını hesap eden, buut ve mesafesini, vezin ve sıkletini tayine kudret bulan insan hala kendi nefsini tamamıyla idrak edememiştir. En büyük hükema halas-ı hikemiyatı “marifet’ün-nefs”te göstermiştir. İnsan hakkındaki tahkikat ve tetkikatın sahası pek vasidir. Rahm-ı maderde bir katreden, daha doğrusu bir huveyne ile bir beyzadan nasıl meydana geliyor? Ne surette neşv ü nema buluyor? Bu teşekkülat ve tekemmülat ne yolda hâsıl oluyor? İşte buralarını tahkik, serair-i fıtratı taharri etmektir.

Değil insanın, bir buğday tanesinin vücud-pezir olması da bâdi-i hayrettir. Bir buğday tanesinde bir kuvvet mündemiçtir. Bu kuvvetin inkişafında bir sırr-i tabiat varsa bunu keşfedebilmek bile pek güçtür.

Bir insanın ruşeym, cenin hallerinde tufuliyet, şebabet devirlerinde geçirdiği tahavvülatı tetkikten ve bu tahavvülatın tabi olduğu kavanin-i fıtratı keşif ve izhar için sarf-ı gayretten kat-ı nazar yalnız rahm-ı madere düşen bir vücudun ne surette kız yahut erkek olarak teşekkül ettiğine akıl erdirebilmek kabil mi? Erbab-ı marifet saha-i tabiatı noktası noktasına keşfetmek, serair-i hilkati idrak-ı beşerin kudreti dairesinde hal ve tefsir eylemek için ne kadar çalışılmıştır ve çalışıyorlar. Halbuki bu noktayı katiyen hal ve izah edebilmekten hâlâ acizdirler. Ruşeymin kız ya erkek olarak vücut bulması, teşekkül etmesi için bir takım nazariyat-ı fenniye meydana konulmamış değildir. Fakat nazariyelerin taaddüdü bu hususta henüz itminan-ı tam hâsıl olmadığına, erbab-ı fence bu sırr-ı hilkatin malum bulunmadığına en büyük delildir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bazı emrazın, bahusus mikroptan tevellüt eden emraz-ı sariyenin tedavisinde “maslüddem”in pek çok tesirat-ı şifaiyesi görüldüğü ve bu usul-i tedavi keşfiyat-ı tıbbiyenin en mükemellerinden addolunduğu birçok defa izah edilmiştir. Bu tedavinin esası şudur: Maraz tevlit eden mikrobu üretmek, bunu bir hayvana zerk etmek, hayvanı bu mikropla ve tevlit ettiği maraz ile ülfet ettirmek, bu hayvanın kanından serumunu yani sulu kısmını alıp bir tedbir-i tahaffuzî, maraz zahir ise, bir tedavi olmak üzere bunu vücud-ı beşere şırınga etmek.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bir Arkadaşımla

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Doktor Kanburoğlu Saadetlü Aleksandr Efendi Hazretleri yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-Kanlıca, 6 Temmuz 1314-

İhtiyar Mişe’m yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

“Mesela Rable [François Rabelais] Pantagruel namındaki eserini yazmıştır.” diyoruz. İşte bir vaka; bununla gözümüzün önüne hemen tirşe ciltli altı yüz sayfalık bir kitap ile içindeki vakayi gelir. Fakat bu zahiri vakanın etrafında bir sürü meçhulat vardır ki asıl onları bulmalıyız. Rable’nin felsefesi nedir? Nasıl muhakeme edermiş? Muhayyilesinin nevi ve mikyası neymiş? Dimağında efkâr ve hayalat nasıl bir intizam ve nispet ve ne derece şiddetle teselsül eylermiş? Tuhaflığı neden ibaretmiş? Bunda felsefesinin, ihtiyatının, mizacının ne tesiri varmış? Yazdığı kitap ile zamanının ahlakı arasındaki mutabakat ne dereceymiş? Bunda levsiyat ve saire niçin o kadar çok tasvir edilmiş? Müellifin üslubu nedir? (…)

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bir İngiliz Sefinesiyle Müsademe Ederek 600 Yolcu ile Gark ve Nabud Olan Fransız Burgonya [La Bourgogne] Vapuru yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

-İntiha-

Yaveran-ı Hazret-i Şehriyariden Piyade Miralayı

Sadık El-Müeyyed

Bir Osmanlı Zabitinin Afrika Sahra-yı Kebir’inde Seyahati ve Şeyh Senûsî ile Mülakatı yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Sahra-yı Kebir’de Seyahat Resimlerinden: Bingazi Muteberanından El-Hac Saadetlü Salim Efendi yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-365. nüshadan beri mabad-

Kanunusani, 313 – 4 Temmuz, 314

Hayal İçinde yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Fransa’nın Trans-Atlantik kumpanyası vapurlarından Burgonya [[SS La Bourgogne] New York’tan hareket ederek Avrupa’ya gelmekte ve Amerika sahilinde Terrenöv [Newfoundland] civarında havayı göz gözü görmeyecek derecede kesif bir sis istila etmiş olduğu halde on yedi, on sekiz mil bir süratle yol almaktayken bir İngiliz yelken sefinesi Burgonya’nın üstüne düşmüş, makinesi hizasından bu cesim vapuru sakatlamış, beş on dakika içinde garkına sebep olmuştur. Gazetelerde bu müsademe-i müthişe ile netice-i faciası hakkında pek çok tafsilat verildi. Yolcu ve tayfalarından altı yüzü vapurla gark ve telef olmuş, nice aileler yeis ve matem içinde kalmıştır. Avrupa’da bir müddet musaraada dolaşarak kuvvet-i pazusunu benim diyen nice pehlivanlara tasdik ettirdikten sonra Yeni Dünya’ya kadar giden, orada da bağdaşacak bir kahraman bulmadan memleketine dönen biçare Yusuf Pehlivan da bahr-i muhitin dalgaları arasında mahvolup gitmiş, hayatında olduğu gibi mematında da sırtı yere gelmemiştir.

Fen ve marifetin kudretine hayran olduğumuz, terakkiyat-ı medeniye ile iftihar ettiğimiz bu devirde dünyanın herhangi köşesinde olursa olsun altı yüz insanın bir anda hayatına hatime çekecek bir kazanın vukuu insaniyet için bir züldür. Beşer acizdir; bazı ahval-i tabiiyeye, afat-ı kevniyeye rıza göstermekten başka bir şey yapamaz. Fakat şimendifer ve vapurlar gibi mahsul-i irfanı olan vesait-i medeniyeyi ikmale çalışmaktan bir an hali kalmamaktayken bunların kendi için bâdi olabileceği hasarı, maruz olması muhtemel olan kazayı da hesap etmek muktazidir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.