Bazı erbab-ı dikkat medeniyet-i hazıranın icabatından olan tarz-ı maişet bünye-i beşerde kuvvet ve kudret bırakmadığını, umum-ı medenilerde, bir zaaf-ı bünye hâsıl olduğunu iddia ederek son senelerde başlıca merakiz-i medeniyede emraz-ı asabiyenin dehşetli bir surette tekessürünü de buna haml etmişlerdir.

Medeniyetin terakkisi akl-ı beşerin faaliyetine vabeste olup akıl ve fikir her gün yeni bir semere vermek, orta yere yeni bir icat çıkarmak için uğraştıkça duçar-ı taab olmak zaruridir. Merkez-i zekâ ve irfan olan dimağ bütün efal ve harekât-ı beşeriyenin hâkim ve nazımı olup dimağ yoruldukça vezaif-i uzviyeye halel gelmemek, vücudun kâffe-i kuvvası rahnedar olmak mümkün değildir.

Dimağın yorulmaması da maişet-i medeniyede kabil olamaz. İlim ve marifet olmadıkça idame-i hayatı gayr-ı mümkün addeden akvam-ı medeniye mekteplerinde tahsil ve talimi son derecede bir dikkat altına almış, her gün tevsi ettiği şüpheden ari olan vukuf ve malumat-ı beşeriyenin etfal-i memlekete talim ve tedrisi için pek çok emek sarf etmekte bulunmuştur. Hükümetler ve bir memleketin saadet-i atiyesini düşünenler talim ve terbiye-i etfal kaziyesini hey’at-ı içtimaiye-i medeniyede bir emr-i ehem olmak üzere görmektedirler. Mekteplerde tahsil ve terbiye edilen etfal mümkün mertebe çok şey öğrenmek, izaa-i vakt etmemek de bu emr-i mühimin teferruatındandı.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Balonun icadı yüz seneyi mütecaviz olduğu halde buna bir dümen takabilmek, onunla balonu istenilen yere sevk etmek, denizlerde, karalarda olduğu gibi havada da gezebilmek beşeriyet için müyesser olamamıştır.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

On Dokuzuncu Asır

Üçüncü Devir

1865-1880

İbolit Ten [Hippolyte Taine]

-381 numaralı nüshadan beri mabad-

Asar-ı beşeriye arasında asar-ı sanat kadar zade-i tesadüf olanı yoktur denebilir. Zannolunur ki bu eserler tesadüfün keyfiyle kaidesiz, sebepsiz, kazara hâsıl olur; sanatkâr icat ederken zati olan keyfine tabiyet ettiği gibi halk da takdir ederken geçici olan zevkine göre hareket eder görünür. Sanatkârın ihtiraıyla halkın teveccühü, bütün bunlar onu, habersiz, suret-i zahirede – esen rüzgâr gibi – bülhevestir. Fakat tıpkı esen rüzgâr gibi bunların da birtakım şerait ve kavanin-i sabitesi vardır. İnsan da aynıyla arıların kovan, ipek böceklerinin koza yapmaları tarzında şiir ve hikmet vücuda getirirler.

Şu halde bir eser-i edebi tıpkı mahsulat-ı tabiat gibi fennen mukannen birçok kavanin ve şeraite tabiyetle hâsıl olduğundan münekkidin vazifesi de tıpkı hikmet-i tabiiye uleması gibi hareket etmekten ibarettir.

(…)

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şiir: Hayat-ı Mecruh yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kamis-i Yusuf yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Avion

Havada seyahat meselesi, balonlar, balonların istenilen tarafa sevki… Bunlar her zaman gazete sayfalarını doldurmuş, muhterilerinden ziyade karileri yormuş şeylerdir. Öyle ya, kim bilir kaç defalar yeni balon, nev-icat hava sefinesi diye makale gördünüz, okudunuz. Servet-i Fünûn bile kendi hissesine şimdiye kadar bu bahse dair on on beş makale yazmış, resimler derç etmişti. İşte bu kabilden olarak bugün size yeni bir balon icadı daha bildireceğiz. Bu yeni icat olunan balon havadan ağır bir alet ile tabakat-ı cevviyede seyahat eyliyor.

(…)

Resimlerimiz yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Resimlerimiz yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Gaye-i Hayalî

2

Sanatın Ahlak ile Münasebeti

Sanatın tabiattaki noksanı telafi ettiği bundan evvel söylenmişti. Bazı mevani-i hayluletle eşya ve ahval-i hakikiyedeki evsaf-ı esasiye nazarlardan mestur bir halde kalabilir. İşte sanatkâr tabiatın bu noksanını ikmal etmek, duçar-ı tadil ve tağyir olmuş evsaf-ı esasiyeyi bize hakkıyla göstermek için eserinde hakikati biraz tadil ile bu evsaf-ı esasiyenin tamamıyla tecellisine hacz olan ahval ve şeraiti bertaraf, tecellisine hadim olanları cem eyleyecek, hasılı tekmil gayret ve dikkatini o evsaf-ı esasiyenin tesirini galip kılarak bütün netayicini saha-i büruza çıkarmaya sarf eyleyecektir.

(…)

-19 Temmuz 1314-

Hikmet-i Bedayie Dair yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bu kavim için dünyada ifa edilecek bir vazife vardır: Yaşamak. İngiliz yaşar. Bunun için her ne lazımsa İngiliz ona maliktir. Akl-ı selim, beden-i salim; bu düstur İngiliz terbiyesinin, İngiliz maişetinin, İngiliz medeniyetinin üssülesasıdır.

İngiltere ve İskoçya’da usul-i tahsil bu esas-ı kaviye merbut olduğundan çocukların akıl ve zekâsıyla beraber vücutları da terbiye görmekte ve bu terbiye sayesinde İngiliz bünyesi, İngiliz unsuru daima taravet ve kuvvet-i asliyesini muhafaza etmektedir. Muhakkaktır ki bütün memalik-i mütemeddine arasında “en ziyade” âdem yetiştiren unsur İngiliz unsurudur. Bu “en ziyade” tabirinden “en layıklı” manası çıkarılmalıdır.

(…)

-Viktor Şarbonel’in [Victor Charbonnel] bir makalesinden-

İngiliz Terbiyesi yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-Geçen nüshadan mabad-

Salon Köşelerinde yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.