İncinin suret-i teşekkülü hakkında evailde pek çok evham ve hayalat zikir olunurdu. Bugün terakkiyat-ı fenniye sayesinde bu cevher-i kıymettarın esası, hakikati meydana çıktı. Tarih-i tabii uleması şimdiye kadar inciyi zü-mısrain hayvanat naime-i sedefiye kabuklarının safahat-ı dâhiliyesinde zuhur eder ve hayvanın bürnüsündeki guddelerden vuku bulup ve madde-i nigari denilen ifrazat-ı kilsiyenin tasallübünden husule gelir zannediyorlardı. Hatta inci istiridyesine istenildiği kadar inci tevlit ettirilebilir deniyordu. Filvaki kavkaanın içine bir cism-i ecnebi ithal edilse hayvan bunun tazyik-i müzicinden kurtulmak için derhal cism-i mezkûru madde-i nigari ile tıla eder. Yani ona bir kışr-ı sedefi iksa eyler ve bu suretle dâhilindeki cism-i harici inci şeklini alır.

Tarih-i tabii mütehassıslarından Leon Dike bu zehabın musib olmadığını söylüyor. Kendisi ahiren bir hayli tetkikat icra ederek nigar-ı lülü tesmiye edilen inci istiridyelerinin bütün garaib-i hayatiyesine ve incinin hakikatine kesb-i vukuf eylemiştir. Bu tetkikatına istinaden diyor ki: “Vakanın sath-ı dâhiliyesinde tasallübat-ı kilsiyeden husule gelen mevaddın tabiatı ilk nazarda inciye müşabehet arz ederse de hakikat-i halde bunlar inci değildir; elvan-ı kuzahiyeyi aks ettirmezler; bunlara dürr-i kazib demek daha münasip olur.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şiir: Bir Tablo İçin yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Güzelliğin yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kahkaha-i Yeis yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Müverrih-i Fazıl Mösyö Gabriel Mono [Gabriel Monod]

Hayat, kitap… Sanki bu iki kelime yekdiğeri için bulunmuştur. Kitap bütün mevcudiyetiyle, maanisiyle, tenevvüüyle hissiyat-ı beşeriye mahsulü değil midir? Kitaplar hayat-ı içtimaiyemizin, zevk-i amik ruhumuzun, sehaib-i muzlime-i hissiyatımızın birer makesi, birer timsalidir. Hayatı anlamak için kitaplara müracaat ederiz, kitapları anlamak için de hayatımızı düşünürüz. Hayat ile kitap birbirinin lazım-ı gayr-ı müfarıkıdır.

Emelim, bu serlevha altında karilerimi – ekseriyetle – fuzala-yı garbın asarından haberdar etmek, kendilerine imkan dairesinde bir ufk-ı vasi-i tefekkürat küşat eylemektir. Bundan ümitvar-ı husulü olduğum menafi evvela: tarih, felsefe, hukuk hakkında tezyid-i malumat arzusunda olan talibin-i ilim ve irfana eserlerinden semerat-ı nafia istihsal edecekleri muharrirleri tanıttırmaktır. İhtimal ki bazı kimseler bunun faydasız olduğunu iddia ederler, fakat ben nefsimdeki tecrübelerle ispata hazırım ki müktesebat-ı ilmiye ve edebiyesini tezyit hevesinde olan bir mütefekkirin hedef olduğu müşkülatın en birincisi kitap intihabıdır. Bu baptaki hatırat-ı maziyemi ne zaman yoklarsam bir şehka-i bunâ-yı nedamet boğazımı tırmalar, hayat-ı dimağiyemi güya gıdalandırmak üzere sarf ettiğim nakit ve vakte ağlarım. Avrupalılar bir şahsın iktidar-ı ilmiyesini anlamak için kütüphanesini görmek kifayet eder derler ki bundan doğru hüküm olamaz.

Saniyen: Mevzubahis edilecek kütüb-i müteaddidenin nevine göre, mesela tarihe müteallik ise Alber Sorel [Albert Sorel] ve Ernest Lavis’in [Ernest Lavisse] mütalaatına; edebiyata dair olursa Emil Fake [Émile Faguet] Jül Lömeter [François Élie Jules Lemaître], Gaston Deşan [Gaston Deschamps], Güstav Larome, Jorj Pelise  [George Pelisse] gibi meşhur münekkitlerin efkar-ı alimanelerine müracaat ederek bir eserin ne cihetlerden takdir veya muaheze edildiğini gösterir bir numune-i tenkit arz etmektir. Bunun faydası da kabil-i inkâr değildir, sanırım.

Bin sekiz yüz yedi senesi Temmuz’unun yedinci günü pek tantanalı, pek debdebeli, sırma şeritlere, parlak nişanlara müstağrak üç büyük zat Prusya’nın Tilsit şehrinde yeşil örtülü masanın etrafında içtima etmişlerdi.

Bunlar: Fransa imparatoru Napolyon’un hariciye nazırı Mösyö Şarl-Moris [Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord] ve Rusya imparatorunun müşavir-i hususisi şura-yı devlet azasından ve ayandan prens Aleksandır Korakin [Alexander Kourakin] ile ferik rütbe-i askeriyesini haiz prens Lubanof [Dmitry İvanoviç Lobanov-Rostovsky] idi.

Bu zatlar, ebedi teşrifat kavaidine ittibaen memur-ı mahsusi tarafından müzakere odasına idhal edilerek birinci maddesi cümle-i atiyyeden ibaret olan muahede-nameye vaz-ı imza ettiler:

“İşbu muahede-namenin tasdikiyle mübadele olunduğu günden itibaren haşmetlü Fransa imparatoru ve İtalya kralı Napolyon Bonapart ile bütün Rusların haşmetlü İmparatoru beyninde sulh ve muhasalat-ı tamme hükümferma olacaktır.”

(…)

-İstanbul: 16 Eylül, 1315-

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-Geçen nüshadan mabad-

Mösyö Dö Sasi [Silvestre de Sacy] diyor ki:

(…)

Bunların cümlesinden ziyade nazarımda şeyhin mahiyetini büyülten adet-i hak-guyisidir; tamlıktan, müdaheneden nefretidir. Hakikati bütün acılığıyla, zamanına göre arkasından sürüklemesi muhtemel olan muhatırıyla söylemekten çekinmeyen bu şaire, bu hatip-i nazıma hep bunları söyleten, bunları düşündüren etrafında gördüğü mesa’i, içinde yaşadığı cemiyette bulduğu nekais olmuştur.

(…)

-Mabadı sonra-

Tetkikat-ı Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Teşrifat-ı umumiye nazırı ve divan-ı hümayun tercümanı eazım-ı vüzera-yı devlet-i aliyeden Mahmut Münir Paşa bir müddetten beri duçar olduğu kalp hastalığından rehayab olamayarak Cumartesi günü Büyükada’da vaki sayfiyesinde irtihal-i dar-ı beka etmiş ve naaş-ı mağfiret-nakşı birçok memurin-i kiram ve ehibba ve evdası ve erkân-ı aile-i muhteremesi hazır olduğu halde ihtifalat-ı layıka ile kaldırılarak römorkörle Sirkeci İskelesi’ne isal ve cennetmekân Sultan Mahmut Han türbe-i münifesi haziresine tehyie edilen makbere-i mahsusaya defin olunmuştur.

(…)

Resimlerimiz yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-Dersaadet, Ahırkapı –

Bundan altı sene akdem Ahırkapı’da sahil-i bahirde tesis ve küşat olunan bu fabrika bidayeten ufak bir sermaye, küçük bir ümitle işe başlamıştı. Fabrika dülgerlerin, silicilerin, marangozların keserle, rende ile yaptıkları işi makineye gördürerek bu sayede hem zaman kazanacak, hem ucuz ve nefis mal çıkaracaktı. Fabrikanın müessisleri Avrupa’da mevcut bu nevi fabrikaları kemal-i dikkat ve vukuf ile tetkik ettiler, memleketimizde en ziyade sarf olunan eşyayı çıkaracak makineler ısmarladılar, getirdiler ve işletmeye başladılar. Daha ilk tecrübelerde büyük muvaffakiyetler görüldü. Mesela bir silicinin on saatte çıkarabildiği on beş kaplamalık çiğdeneyi makine bir saatte hem daha düzgün, daha mükemmel olarak çıkarıp ortaya atıveriyordu. Hele kapı, çerçeve, sandıklı, tavan silmesi, oyma gibi malzeme-i haşebiyenin tezgâhlarda kemal-i sürat ve intizam ile imal olunuşu fabrikanın mamulatına fevkalade bir revaç temin edeceğini gösteriyordu.

(…)

Darüssınai-i Osmaniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Fransa’da mesele-i tedrisat: Muallimler – Hikâye-nüvisandan Pol Adam’ın [Paul Adam] iktidar-ı kalemiyesi – Adam’ın Amerika hakkında bir makalesi – Şarl Mark dö Granj’ın [Charles Marc des Granges] bir kitabı, Ebu Münekkidin Jofrüva [Geoffroy]- Gustav Laröme’nin fikri

Fransa efkâr-ı münevveresi bu aralık yine mesele-i tedrisat ile iştigale başladı: Bu mesele-i mühimmenin başlıca nukat-ı esasiyesi papazların terbiye-i etfaldan meni hükümet-i hazıranın menafiine ve “serbesti-i tedris” gibi umum hükümat-ı medeniye tarafından kabul olunmuş bir kaide-i esasiyeye muvafık olup olmadığını tetkik ile beraber mekatib-i idadiye programlarının ıslahına, darülfünunların teşkilat-ı esasiyelerini tebdil ve tağyire mütealliktir. Bunun için meclis-i mebusanda umur-ı maarife aşina birkaç azadan bir komisyon teşkil edilerek riyasetine, oportunist fırkasından vükela-yı sabıkadan meşhur Mösyö Ribo intihab edildi. Komisyon bu bapta bir karar vermeden evvel akademi azalarına, darülfünun muallimlerine, vilayat mecalisine, elhasıl terakki-i marifet hususunda istihsal-i reyleri faydadan hali olmayan zevatın hepsine müracaat etti. Bunlardan topladığı efkâra mütalaa-i zatiyesini de mezcederek bir mecelle-i nefise halinde tab ettirdiği kitabı parlamentoya takdim eyledi. Bu Teşrinisani’de küşat edilecek olan mecliste bu bapta bittabi müzakerat-ı mühime cereyan edecektir. O zaman netayic-i mühimmesini ayrıca beyan edecek isem de Fransız evrak-ı havadisi tarafından kitabın muhteviyatı hakkında serd olunan mütalaat bizim teşkilat-ı maarifimize hemen tamamı tamamına tatbik olunabileceğinden şuun-ı ilmiye ve edebiyeden bâhis olacak olan bu kısmımızda şimdiden buna dair birkaç söz söylemek faydadan hali olmaz zannederim.

(…)

Pol Adam [Paul Adam]… İşte üdebamız tarafından numune-i imtisal ittihazına şayeste bir muharrir; henüz otuz altı yaşında yirmi beş ciltten müteşekkil muhalledat-ı kalemiye sahibi! Bugün bütün münekkitler tarafından Adam’ın eserlerindeki mehasin-i lafziye, mezaya-yı fikriye, necabet-i edebiye takdirlerle teslim ediliyor. Bu, hikaye-nüvislerden pek azına nasip olan bahtiyarlıklardandır. Adam’ın iktidar-ı ilmiyesini anlamak isteyenlere Jurnal gazetesindeki makalat-ı mütenevviasını tavsiye ederim; bunları okumalı da garp üdebasının iktidar ve ehliyetlerini anlamalı.

(…)

-İstanbul: 17 Eylül, 1315-

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bağlar Arasında yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-Dört yüz on üçüncü nüshadan beri mabad-

Aşk-ı Memnu yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.