Saye-i Ümran-vaye-i Hazret-i Cihandaride Bigadiç’te Müceddeden İnşa Olunan Hükûmet Dairesinin Manzara-i Hariciyesi yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bu hararet-i latifenin tesiriyle ısınarak bu beşaşet-i umumiye ile mahzuz ve mesut olarak Vezneciler’e doğru gidiyordum. Şu caddeden haftada hiç olmazsa iki defa geçerim; bilmem neden bugün her günkü gibi yürümüyordum; Müfekkirem meşguldü. On sekiz yirmi sene evvelini derhatır ediyor, o günle bugün arasında gayriihtiyari bir mukayese yapıyordum. Sakın caddenin temizliğinden, binaların büyüklüğünden bahsedeceğim zannetmeyin. O kadar zaman içinde şu sokak biraz genişlemek, bir katlı ahşap dükkânları yine bir katlı tuğla dükkâna tahvil etmekten başka şu hams-ı asra layık bir terakki göstermemiştir. O zaman yol dardı; mürekkepçilerden iner inmez sıralı abacı dükkânları başlardı; köşedeki helvacı dükkânı ile bunların arasında bir hayli kalemtıraşçı, kuşçu dükkânları diziliydi. Sıdki, Ruhi, İlmi, Ayni gibi hep aşağı çeker isimlerle mütehallis olan bu kalemtıraşçılar Avrupa çakısı ticaretinin revaç-ı mütezayidi yüzünden nihayet kayıplara karıştı, kuşçular da uçtu gitti. Yerlerine başka dükkânlar, dükkâncılar kaim oldu. Şimdi Vezneciler’den geçerken manzara-i hariciyeleri oldukça düzgün, camekânlarında hep Müslüman isimleri muharrer tuhafiye mağazaları, yorgancı dükkânları, eczaneler görüyoruz. Birader-i a‘azzımız Doktor Besim Ömer Paşa’nın küçük biraderi mekteb-i ticaret mezunlarından Kemal Ömer Bey’in yeni açtığı dükkân da işte tam bu sıradadır. Fikr-i ticaretin aramızda yavaş yavaş uyanabildiğine delalet ve şehadet eden Vezneciler Caddesi doğrusu insanı memnun ediyor; fakat bu hâli bazı refikamızın -şüphesiz bir maksad-ı terakki-pesendane ile- yaptıkları gibi lüzumundan fazla bir velvele-i iftihar ile ilan olunacak terakkiyat- ticariyeden addedersek bilmem ama biraz ayıp olur sanırım. İstanbul’un bir milyon İslam nüfusu içinden şaz kabîlinden olarak dört beş adam meslek-i ticarete heves etmiş, tahsil gören şübban memleket arasında birkaç Kemal Ömer tarik-i ticarete salik olmuş ve oluyor ise bu adamlar şayan-ı takdir ve tebriktir; lakin buna bakarak “Bizde ticaret terakki ediyor!” diye pohpohlara kalkmak, beş altı kişinin gayretinden umuma hisse-i mefharet çıkarmak, daha doğrusu umumu bu gayrete müşterek göstermek haksızlık olur. Hususa ki İstanbul’da diğer vatandaşlarımızın bu kadar binlerce mühim mağazaları, dükkânları göz önünde duruyorken!.. Bu bizimki olsa olsa bir başlangıçtır ve ancak bu haysiyetle şayan-ı memnuniyettir. Biz ticaretimizin terakkisinden ne zaman bahsetmeliyiz, bilir misiniz? İstanbul ticaret-i cesimesinin hiç olmazsa sülüsü böyle Kemal Ömerlerin ellerine geçtiği zaman; zira düşünelim ki nüfus itibariyle İstanbul’un sülüsanını tecavüz ediyoruz… “Bu sözler iyi, ticareti hep severiz ama onu yapmak için sermaye hani ya?” yolunda mahza söz olsun diye söylenen lakırtılara, teselli-i atılane ve mahrumane kabîlinden ileri sürülen iddialara gelince gayet kısa bir cevap olmak üzere derim ki: En büyük ticaret evlerinin yüzde sekseni her yerde pek ufak ama pek ufak sermaye ile başlamıştır; hakikat-i hâl bu ticarethanelerin yirmi otuz evveline atf-ı nazar edilince anlaşılabilir.

(…)

İstanbul Postası yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Mösyö Eyögüyo geçende Figaro gazetesi muharrir-i siyasiyesi Jül Koranelli’nin Dreyfus faciasına dair yeni bir kitabından bahis ile diyordu ki: “Dreyfus mesele-i içtimaiyesi müşkül bir imtihan, dehşetli bir tecrübeydi. Bu tecrübe Fransızların bir kısmını büyülttüğü gibi bir kısmını da bütün beşeriyet önünde tezlil ederek kader ve haysiyetlerinin mahvına badi olmuştur.” İşte pek doğru bir söz. Lakin insan, bu sukut edenlerden bazıları için esbab-ı muhaffefe görmek istiyor; çünkü pek çoğunun ilim ve fazlından bütün cihan-ı medeniyet istifade etmiştir. Onları Pati dö Klam [Armand du Paty de Clam] gibi birer fail-i şeytanetkâr addetmeye kimse razı olmaz. İhtimal ki hata ediyorum, lakin fikir ve hissim tamamen bu merkezdedir. İşte bu hafta esmar-ı matbuatımızda mevzubahis edilecek olan edib-i şehir Pol Burje de o meselede ziya-yı hakikate karşı gözlerini yuman üdebadan biridir; heyhat!..

(…)

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Burje’nin gençliği pek fakirane ve gayretkârane geçmiştir. Mektepten çıkar çıkmaz zaaf-ı nakdîsi Kartiyer Laten’de [Quartier Latin] bir küçük mektep muallimliğini kabule kendisini mecbur etmişti. Buradaki vazifesini bade’l-ikmal şuaradan Jan Rişpen [Jean Richepin] ve Moris Boşur ile beraber sütçü dükkânında hafif bir taam eder, sonra çatı arasındaki odasına gidip hemen yatar, gece yarısı şiir yazmak için uyanırdı; Burje bu şiirlere bütün âlâm ve fecayiini, bütün amal ve efkârını dökmüştür.

(…)

Burje’nin asar-ı kalemiyesini mükemmelen tahlil ve muahezeye -malumat-ı naçizaneme göre- ilk defa Jül Lömetr muvaffak olmuştur. Lömetr’in Burje hakkındaki tenkidatı “Revü Bulö=Revue Bleue” mecmuasının 12 Şubat 1887 tarihli yedinci numarasında başlar. Şu satırları oradan iktibas ediyorum; Lömetr diyor ki:

Burje’nin asar ve şahsiyet-i edebiyesinden bahsetmek istediğim zaman hissettiğim müşkülat ile kıyas olunabilecek bir güçlüğe uğradığımı asla tahattur edemiyorum. O saf fikriyesinin tenevvü  ve teşevvüş-i zahirisi beni şaşırtıyor.

(…)

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bigadiç’te Yeni Telgraf Merkezi yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İşte Jül Lömetr’in Burje’ye ait mütalaatı hülasaten bundan ibaret. Bunu yazarken yine şu aralık bizde hepimizin kalemine dolaşıp duran zavallı “tenkit” kelimesini tahattur ettim: matbuatımızda asar-ı münteşire-i edebiyemizi tenkit için büyük bir hırs müşahede ediliyor; fena değil. Lakin şurasını arz edeyim ki tenkit namına şimdiye kadar müteaddit serlevhalar altında okunan makalat Avrupa gazetelerinin “Revue des journaux” unvanıyla yazdıkları şeylere pek benziyor. Avrupa’da ekser gazeteler karilerine evrak-i sairede -fena, iyi- şayan-ı dikkat buldukları makalatın en mühim parçalarını tavsiye, bazen de nakil ve irae ederler. Galiba matbuatımızda da bu usul tatbik edilmek isteniyor. Fakat öyle yalnız “Güzel veyahut çirkin bir makale okundu; işte bir cihetini naklediyoruz…” demek tenkit değildir.

(…)

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Fransa encümen-i daniş azasından Mösyö Lövikont dö Vukue Burje’nin akademide irat ettiği resm-i kabul nutkuna cevaben: “Neşr-i asara başlamadan evvel -ekseriyetimizde olduğu gibi- sizin de fikriniz Ten’in [Hippolyte Taine] nazariyat-ı ilmiye ve fenniyesinin taht-ı hükmündeydi; Stendal [Stendhal] ile Balzak [Honoré de Balzac] kuvve-i muhayyilenizi tasdik ediyordu. Kabiliyet-i hissiye ve teessüriyeniz İngiliz şairi Şelley’in [Percy Bysshe Shelley] esrarengiz menbalarına, Bodler’in [Charles Baudelaire] bulanık sularına, Göte’nin [Johann Wolfgang von Goethe] münevver okyanusuna batmıştı. İşte böyle geniş bir numune üzerine hayatınızı taht-ı intizama almak ve eser vücuda getirmek istiyordunuz.

(…)

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Golva gazetesi muharrirlerinden Mösyö Jül Delafos [Jules Delafosse] [*] Burje’nin şu yukarıki sözlerinden pek ziyade keyifleniyor ve ona hasrettiği uzun bir makalesinde azim sitayişlerde bulunuyor. İşte küçük bir numune:

(…)

[*] Bu isim galiba matbuatımızda henüz birinci defa olarak telaffuz ediliyor; fakat hatırda tutulmaya layıktır. Dölafos kendisine has meziyat-ı siyasiye ve edebiyeyi hazi muharrirlerdendir. İleride eserlerinden bazı parçaları esmar-ı matbuat arasına geçireceğiz.

(…)

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

“Esmar-ı Matbuat”ın birinde sizi ara sıra Paris tiyatrolarına götüreceğimi söylemiştim; belki tahattur edersiniz… Bu sözümün tarafınızdan bir hande-i istihzaya hedef olacağını biliyorum: Hem-mesleklerim tarafından o kadar vaatlerle avutuldunuz ki artık “Yazacağım! Yapacağım!” sigalarına nazar-ı ihtiraz ve hakaretle bakmakta haklısınız; evet, haklısınız, zavallı kariler! Fakat âlem-i tahririn henüz ilk kademesinde bulunan beni “yalancılar” defterine kaydetmemenizi rica ederim. Hele bir defa tecrübe ediniz de…

(…)

-İstanbul: 28 Teşrinisani 1315-

Esmar-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bağlar Arasında yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-Dört yüz on üçüncü nüshadan beri mabad-

Aşk-ı Memnu yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.