İlm hikmet-i tabiyenin terakkiyat ahiresinden olmak üzere bundan birkaç sene evvel Almanya meşahir riyaziyyun ve hemiyyunundan Muallim Herç ve Lunar, tayf-ı ziyayı teşkil eden üç muhtelif şuadan başka dördüncü bir şuanın daha vücudunu keşfetmişler ve bu yeni şuaya müteallik olarak ettikleri tecarüb-i fenniye neticesinde mezkur ziya-yı havas-ı hükmiye ve kimyeviyesinin evvelce malum olan şuaat-ı saire evsafından külliyen farklı bulunduğunu meydana koymuşlardı. Fakat hemen şu son zamanlara gelinceye kadar elektrik ile kutb-u menfide istihsal edilen Katodik [Cattodique] şuaatın husulü ancak Crooks borusu dahiline münhasır kaldığından mezkur boru haricinde yani gerek hava ve gerek başka bir vasıta derununda mutalaası mümkün olamamıştı. Buna binaen de işbu şuaın yalnız Crooks borusu dahilinde tecelli edebilip başka bir mahalde intişarı imkan-ı haricide olmasının esbabını izah için hikmetşinasan-ı hazıra mezkur borunun bir mahal-i inşası (Milieu radiant) olduğunu farz ve kabul etmişlerdi. Ahiren yani bundan iki sene akdem meşhur Muallim Herç’in şakirdi Mösyö Lunar bu hususta icra eylediği tecarüp neticesinde şua-ı mezkuru havasız mahalde ve adi tazyik tahtında bir havada dahi elde edebildiği gibi müessir mezkurun işbu vasıtalar derununda ki suret intişarının Crooks borusu dahilindeki tarz-ı intişarına ayniyle müşabih bulunduğunu da ispata muvaffak olmuştur. Alim-i mümaileyhin işbu muvaffakiyeti üzerine bu nev-i şuanın zuhuru için artık hikmetşinasanın evvelce  Crooks borusu dahilinde vücudunu tasavvur ve farz eyledikleri mevad-ı münevverenin (Matieres radiantes) malumunuz bulunan eserden başka bir şey olmadığı tahakkuk etmekle evvelki faraziye kamilen itibar ve hükümden sakit olmuştur. İşbu keşf-i mühimden sonra felsefe-i-i tabiiye mütevaggil bu şuaanın havas ve tabiatı hakkında calib-i merak bir çok mesail ile tamik-i fikre mecbur olmuşlardır ki mesail-i mezkurenin en mühimleri şunlardır:

(…)

Paris’ten: Keşfiyat-ı Cedide-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

1 Nisan 1312

Hem yürüyor, hem de düşünüyordum. Merkez-i medeniyette bulunup da yine vücutları benibeşere ika-yı zerreden başka bir şeye yaramayan birtakım canavarları şu hale sevk eden acaba zaruret midir? Diye kendi kendime sordum. Fakat yine kendi kendime: “Hayır zaruret değil cehalet su-i ülfet, tarz-ı maişettir” dedim. Zira gençliğinde ika etmediği cürüm kalmamış, karıştırılmadık cep bırakmamış, bu veçhile Paris hapishanelerinin hepsinde ibka-yı nam etmiş bir şeririn Sen-Şıho hattında köhnelediği Avan’da [Avant] tarik-i ticarete süluk etmiş bulunduğunu gözlerimle görmüştüm. Esasen Fransa müellifin-i meşhuresinin ahlak üzerine yazdıkları eserlerde bu fakiri tasdik ediyorlardı. Noksan-ı terbiye ve malumat ile kumar, işret, kadın gibi insanlara düşman olan iptilalar tebdil-i maişet ve ahlak için başlıca sebepler olduğu bu asarda sarahaten beyan olunuyordu. Familyası yanından ufak bir sebeple kovulmuş bir çocuk aç kalıp bakkal dükkanından aşırdığı iki kırmızı yumurta yüzünden hapse tıkılıyor ve orada bulunduğu müddet görüştüğü adamlardan işittiği sözler aklını fikrini tarumar ile bu cemiyete duhulüne sebebiyet veriyordu. Binaenaleyh mahpustan çıkan şu genç ihtiyacat-ı zaruriyesini tedarik zımnında bir meslek-i ciddiye, bir sanata, bir ticarete süluk değil başkasını ızrar ve ifna yolunu ihtiyar ediyor ve şu halde devam ile hiç nevinden koca bir hırsız olup meydana çıkıyor. Her sirkatin zaruret-i sevkle vaki olduğuna asla zahip olmamalıdır. Hatta Fransızlar (Généreus comme un voleur= bir hırsız gibi sehi) derler. Bir hırsızın nefesini tehlikeye ilka ederek çaldığı parayı arkadaşlarıyla bir gecede meyhaneden meyhaneye dolaşmak suretiyle sarf ve istihlak ettiği nevadirden değildir. Bu halin önünü bir dereceye kadar almak için hükümet bazı tedabir-i ciddiyeye teşebbüs etmiş: mesela halkın tehvin-i ihtiyacı zemininde bir çok zamandan beri bahsettiğimiz vesait-i mütenevviye müracaat eylemiş, işsiz amelenin önüne düşerek kendilerine iş bulmuş, hapishanelerde tesis ettiği mükemmel kütüphanelere vazı ettiği kitaplar ve tayin eylediği vaiz ve nasıhlar vasıtasıyla insaniyete bir şüphe bir ar olan bu harekat-ı süfliyanenin pek eşna bulunduğunu zihinlerine sokmaya çalışmıştır ve elanda çalışıyor.

(…)

Paris Muhabirimizden Mektub-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

21 Nisan Sene 1312 / 3 Mayıs 1896

Lakin biliyordum ki arkadaşım en büyük romancılara zemin hazırlayacak, fikir verecek kadar memleketin bu sınıf ahalisi hakkında malumat sahibiydi. Eğer iktidar-ı kalemisi bulunsa da birkaç roman yazsa eminim ki eseri enafis-i asar meyanında kesb-i iştihar ederdi. Zira malum olduğu üzere bu gibi esaslara müstenit yazılacak bir roman için müellifin kamilen vakanın cereyan ettiği memleket ahalisi hakkında malumatı, vukufu, görgüsü olmak lazımdır. Yoksa bilfarz bir muharrir yazdığı eserinde İtalya haydutlarından bahsetse ve İtalya hakkındaki malumatı yalnız mekteb-i ibtidaide okuduğu coğrafya derslerinden hasıl edebildiği kadardan ibaret bulunsa tabiidir ki vücuda getireceği eser pek gülünç olur. Nitekim şu bulunduğum noktada cereyanı tasvir edilecek vakaya hakikat rengi vermek için mutlaka burayı ziyaret etmiş, yahut ariz ve amik tetkikat ve tetebbuat icra eylemiş bulunmalı; yoksa elde mevcut Paris haritasıyla ve Fransızca yazılmış birkaç romanı – o da manasını yarım yamalak – anlayarak hasıl edilmiş bir fikirle güzel bir roman vücuda getirmeyi tasavvur bile etmemelidir.

Nısfülleyli geçmişti. Her vakit bu zaman rahat rahat döşeğimde uzanmış bulunurken bu akşam gözlerimde uykudan eser bile yoktu. Gittikçe çoğalmakta bulunan şu mahal-i müdavimleri birer köşeye büzülüp uykuya vardılar. Kabare de Şifonyer’deki [Cabaret de schiffoniéres] ehl-i ihtiyacın o kabareden çıktıktan sonra nasıl zaman geçirdiklerini, ne ile meşgul olduklarını görmek istediğimden şu haydut meskeninde artık durmayarak kalktık. Yağmur devam ediyordu. Biz de tam sabahleyin saat birde gümrük memurları tarafından sadece bir muayene edildikten sonra Paris’ten içeriye girdik. İlk rast geldiğimiz mevkıftan bir arabaya atladığımız gibi doğru hallere indik.

(…)

Bugün saat dörde kadar sokakta kaldığımızı, binaenaleyh tab ve tuvanımız tükenerek bihuş döşeğe düştüğümüzü söylemeye hacet bile göremem. Badema böyle bir gezintiyi ihtiyara mecbur olmayacağım için pek memnun oluyorum.

Son

Paris Muhabirimizden Mektub-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Paris Muhabirinden Mektub-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

1 Mayıs sene 1312

Birkaç haftadır mütevaliyen yazdığım mektuplarda amele kısmıyla daha aşağı sınıf halk beyninde bir lisan-ı hususi bulunduğunu ve anasıl Paris’te doğmuş büyümüş bir Fransız bile -eğer bu lisana vakıf değilse- bir türlü ne dediklerini anlamaya muvaffak olamayacağını ve hatta bunun pek zengin bir lisan olduğunu söylemiştim. Bu halkın suret-i maişeti ve hayatı hakkında tetkikat icra ettiğim sırada mucib-i suhulet olmak için biraz argo öğrenmeğe mecbur olmuş ve şu vesile ile argonun menşeini taharriye başlamıştım.

(…)

Paris Muhabirimizden Mektub-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Avam-ı nas beyninde cari böyle bir lisan yalnız Fransa’da görülmüyor. Tarihin sayfalarını biraz karıştıracak ve Mısır-ı kadim’e doğru irca-ı nazar edecek olursak kâhinlerin bir nevi gizli gizli lisan kullandıklarını ve bunu kendilerinden başka hiç kimsenin anlamadığını, Roma’da ise üseraya varıncaya kadar her sınıf halk beyninde hususi bir lisan konuşulduğunu görürüz. (…)

Paris Muhabirimizden Mektub-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bu lisan on yedinci asra gelinceye kadar taammüm edememiş. Sonraları öyle bir umumiyet kesbetmiş ve o kadar zenginleşmiş ki değil adi halk hatta muharrirler, müverrihler, şairler bile kullanmaya başlamışlar. Ojenson [Eugene Sue]’un asarı serapa argo ile dolu olduğu gibi Viktor Ügo [Victor Hugo], Zola, Rişpen , Balzak [Honore de Balzac] gibi meşahirlerin eserlerinde de az tesadüf olunmaz. Hele Paris’te bir fert tasavvur edemezsiniz ki az çok argo söylemesin. Bahusus işçi sınıfı meyanında bunun istimali lisan-ı asliyi fersah fersah geçmiştir. Şu kadar ki her sanat erbabının kendine mahsus argosu, istilahat-ı mahsusası, şivesi diğerlerinden farklıdır. Mesela doğramacılar ayrı, duvarcılar ayrı bir argo söylerler. Mamafih bunlar arasında yine müşabehet-i külliye vardır. Rivayete nazaran demircilerin argosu hepsinden daha mükemmel ve daha zenginmiş.

Ameleden başka mekteplerde de argo konuşuluyor. Bu da her mektebe göre değişiyor. Faraza politikanın mektebinin bir argosu olduğu gibi Sen [Seine] Seyir Mektebi’nin talebesi meyanında da söylenen bir lisan-ı hususi vardır. Azıcık daha tamik-i tetkikat edecek olursak gazete idarehanelerinde, nezaretlerde, borsada, avukatlar, avöeler, mübaşirler beyninde tekmil mağazalarda birer argo konuşulduğunu görürüz. Tiyatro kulislerinde aktör ve aktrisler meyanında da bu lisana tesadüf edilirse de burada konuşulan argo hem pek az hem de diğerlerinden çok farklıdır.

Bir de argo yalnız Fransa dâhilinde değil Fransız lisanının tekellüm olunduğu her memlekette caridir. Bilfarz İstanbul’da az Fransızca bilip de argo söylemeyen kimseyi bulamayız. Şık “chic” kelimesini yavaş yavaş lisanımıza bile aldık, bilaistisna hepimiz kullanmaya başladık. Bu nam altında roman neşredenler bile oldu. Fakat Fransızca lügat kitaplarını açınız, arayınız, kabil değil bulamazsınız. Çünkü şık kelimesi argodur.

Bu derece umumiyet kesbetmiş olan argonun sarfı, nahvi yoktur. Herkes istediği gibi yazar, bildiği gibi telaffuz eder. Kelime cihetiyle en zengin lisanlardan daha zengindir. Mesela yemek yemeği on, içmeyi yirmi kelime ile ifade eder. Sarhoşluk için kırk hırsızlık için yirmi yedi cinayet için de layuad vela yuhsa elfazı vardır. Bununla beraber bu lisana mahsus lügat kitaplarında aradım, iyi argo söyleyenlere sordum, namus=honneur fazilet=vertu kelimelerinin müradifini bulmak mümkün olamadı. Sarfına mahal olmayacağı için bu gibi nafile! Kelimat ile teşviş-i zihin etmeyi münasip görmemişler!

Fransa’da bulunanlar için argo öğrenmek lazımdır. Zira yukarıda söylediğim veçhile bu lisanın söylenmediği hiçbir yer mevcut değildir. Hatta bir vakitler belki de hâlâ familyalar içinde argo söylemek moda olmuş ve genç familya çocukları bu lisanla konuşmaktan lezzet almaya başlamışlardır. Sebebi? Çünkü argoda öyle nüktelere öyle mecazlara tesadüf edilir ki bunları başka lisanda bulmak mümkün değildir. Argo olarak yapılmış şansonları dinlemek insanı gülmekten katıltır. Mon-marter’de bu yolda şarkılar söylenen kafeşantanlara ihtiyar-ı zahmet edip gidenler pek çoktur. Hâsılı en gizli köşelerine varıncaya kadar girmiş olan şu lisanda terakki hâsıl ettikçe memleketin ahval-i umumiyesine daha ziyade kolaylıkla kesb-i vukuf edeceğimi anladığım için elyevm argo diksiyoneri elimden düşmüyor.

Paris Muhabirimizden Mektub-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Paris Pazargâh-ı Umumiyesi ve Gezdiriciler

Yarı geceye doğru tekmil tiyatrolar, konserler, sabahın ikisinde ne kadar meyhane, kabare ve kahve varsa cümlesi kapanarak Paris halkının kısm-ı azimi hab-ı istirahate çekilir. Bu saatte mümkün olsa da şehrin en yüksek bir yerinden sokaklara, bulvarlara, avönülere bir kuş bakışıyla bakılsa gündüz -hele akşamüzeri altı ile yedi arasında- at, araba, velespit, omnibüs, tramvay gibi vesait-i nakliyenin kesretinden naşi karşıdan karşıya geçmek için polis memurine müracaat edilip ancak onun bir işareti üzerine cevelan-ı umumi münkatı olarak tahlis-i gariban edebilmek mümkün olan sokaklarda görülecek sükunet eminim ki insanın tüylerini ürpertir.

(…)

Paris Muhabirimizden Mektub-i Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Paris Muhabirimizden Mektub-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bülbül musikiye âşıktır derler. Ben de civar bülbüllerini tekmil başıma toplamak niyetiyle en ziyade sevdiğim “Âşık oldum sana ey gonca-dehen…” şarkısını kemal-i şevkle okumaya başladım. Bilmem Türkçe anlamadıklarından mıdır yoksa sesim pek latif! olduğundan mıdır hayvancağızlar yaklaşacaklarına uzaklaştılar. Ben de istemeye istemeye sukutu ihtiyar ettim.

(…)

Paris Muhabirimizden Mektub-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bunların arasında büyük kabul salonu en ziyade nazar-ı hayretimizi celbetti. Yetmiş dört metre uzunluğunda bulunan bu salonun duvar ve tavanları o asrın en meşhur heykeltıraşı olan Coysevo ile yine o derecede sahib-i iştihar bulunan ressam Lebrun tarafından tezyin olunmuştur. Bahçeye açılan on yedi büyük pencereden hangisinin önünde durulsa Versay’ın gönderdiğim resimde görülen manzara-i umumiyesi tekmil ayaklar altında bulunur.

Su eğlencelerinin başlamasına daha bir saat kadar vakit olduğundan şu zamanı da şatonun tiyatrosunu ziyarete ve bahçenin bazı güzel yerlerini dolaşmaya hasretmek niyetiyle dışarıya çıktık.

Mabadı var.

Paris Muhabirimizden Mektub-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Versay [Versailles]

Tiyatro dediğime bakıp da sakın el-an içinde oyun oynanılır bir temaşagâh zannolunmasın. Şato nasıl şatoluktan çıkmış müze haline girmişse tiyatro da öylece kalıptan kalıba girerek nihayet Versay’ın [Versailles] sena dairesi ittihaz olunmuştur. Dahile olan kapısı bilmem ne sebebe mebni set edilerek yerine [tiyatroyu ziyaret etmeyi arzu eden züvvarın …. sokağından girmeleri rica olunur] diye bir levha asılmış olduğundan o sokağı aramaya mecbur olduk. Bereket versin, elinde rehberiyle etrafına bakınan bir İngiliz seyyahesi müracaatımız üzerine bize delalet etti de daha ziyade dolaşmadık.

(…)

Paris Muhabirimizden Mektub-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Paris Muhabirimizden: Kadın Şiiri yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Mesela geçen gün elime “Ruh-ı Münbasit” diye bir mecmua-i eşar geçti. Çoktan beri şiir okuduğum yoktu. Onun için bu mecmuayı da okumak niyetim değildi. Lakin sahibe-i eser nazar-ı dikkatimi celbetti: Madam Vazel [Helene Vacaresco]… Romanya necibelerinden bir kız. Şu Fransızca mahsul bir ecnebi kızcağızın, bir nev-hevesin kaleminden çıktığı için enfes asar addolunamaz. Ne olursa olsun bence nefaistendir. Çünkü cidden kadın fikri, samimi kadın şiiri, kadın semeresidir.

(…)

Hâsılı şairelerimizden edibelerimizden kadın şiiri, kadın fikri, kadın yazısı isteriz. Elhazer! Erkekleri körü körüye taklitten el-hazer!

(…)

Paris Muhabirimizden: Kadın Şiiri yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Paris Muhabirimizden Bir Vesika-yı Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

16 Temmuz 1896

Paris Muhabirimizden Bir Vesika-yı Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Garbın edebiyatını, sanayisini, nefaisini cidden talime başlayınca hatve-i evlada önüme tiyatro çıktı fakat o latif menazırı, o guna-gun elvanı, letaifiyle çıktı da beni candan teshir eyledi. Bir

seneden beri bu nev mütalaalar, mübahaseler fikrimden, dilimden düşmez oldu.

Geçen kış bu suretle başını ağrıttığım ailelerden birini bu sene ziyarete başlayınca daha ilk musahabede bana: “Oh, ne güzel tesadüf… Biz gelecek hafta ailecek küçük bir oyun oynamak istiyoruz: İstasyonda Bir Saat. Vaktiyle Jimnaz tiyatrosunda [Théâtre du Gymnase] oynanmıştı. Bu eseri bilirsiniz, tiyatrodan da daima dem vurursunuz. Bize bu hususta muavenet ederseniz memnun oluruz. Bu teşebbüsle beraber iptidai emirde siz hatrıma geldiniz.”

Hayret! Ne derseniz deyiniz, tehalüf-i terbiye Fransızların hiç zihnine giremez. Mesela bu memlekette kadın erkek her genç tiyatroya vâkıf, bu yolda meraklı ise bir parça da oyuncu olur.

(…)

Paris Muhabirimizden Mektup yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şu dört buçuk milyon halk içinde –evet, dört buçuk milyon, çünkü şimdi Paris’in nüfusu iki gün zarfında iki buçuktan dört buçuk milyona fırladı- neyse, şu halk içinde acaba bu dakikada fikren benden asude, azade bir fert var mı? Bu suale taaccüp olunmasın. Deminden benimle beraber olsaydınız bu memleketi bir yandan bir yana gezse, bu izdihamı görseydiniz bana hak verirdiniz. Çar ve Çariçe Hazretleri yarın Paris’e giriyorlar, bayram, şenlik, donanma yarın başlıyor. Fakat kıyamet, velvele bugünden kopuyor. (…)

Paris Muhbirimizden Mektup yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.