Paris Pazargâh-ı Umumiyesi ve Gezdiriciler

Yarı geceye doğru tekmil tiyatrolar, konserler, sabahın ikisinde ne kadar meyhane, kabare ve kahve varsa cümlesi kapanarak Paris halkının kısm-ı azimi hab-ı istirahate çekilir. Bu saatte mümkün olsa da şehrin en yüksek bir yerinden sokaklara, bulvarlara, avönülere bir kuş bakışıyla bakılsa gündüz -hele akşamüzeri altı ile yedi arasında- at, araba, velespit, omnibüs, tramvay gibi vesait-i nakliyenin kesretinden naşi karşıdan karşıya geçmek için polis memurine müracaat edilip ancak onun bir işareti üzerine cevelan-ı umumi münkatı olarak tahlis-i gariban edebilmek mümkün olan sokaklarda görülecek sükunet eminim ki insanın tüylerini ürpertir.

(…)

Paris Muhabirimizden Mektub-i Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şirket-i hayriyenin yeni getirdiği vapurların kaptan mahallerinde birer yeni kumanda aleti görülmüştü. Bu aletlerin şirket kaptanlarını kumanda borularına üfleyip durmaktan halas etmek hususunda hayli faydası oldu. Şimdi kaptanlar sol elleriyle yanı başlarında bulunan dümenciye ve sağ elleriyle aşağıda ateşin başında duran çarkçılara emir veriyorlar. Bu az kolaylık değildir. Böyle bir kolaylıktan arabaların dahi istifade ettirilmesi düşünülerek ahiren çaresi de bulunmuştur. Şu çareyi bulanların Amerikalılar olduğunu söylemeye hacet yoktur sanırım.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Abanos, acur, maun, elma, gül, armut, ceviz vesaire gibi kıymettar ağaçları taklit etmek; adi ıhlamur veya çam tahtasından bir rafı, bir kapıyı, bir parkeyi boyayıp cilalayarak en güzel cinsten bir ceviz veya maun haline getirmek öteden beri her yerde caridir. Fakat ne kadar olsa bu suretle yapılan sahtelikler biraz anlayışı olan nazarları aldatmaktan acizdir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Avrupa’nın, Amerika’nın birçok yerlerde süprüntülerin çürütülerek gübre yerine istimal edildiği malumdur. Hatta geçen hafta nüshamızda münderiç “Musahabe-i Ziraiye”de muhterem Bursa çiftçimiz dahi bundan bahsetmiş ve bir hayli izahat-i müfide itâ eylemişti. (…)

Bostancılardan, bahçıvanlardan bahsettiğimiz sırada Japonyalıların bahçıvanlıktaki maharetlerini tahattur etmemek mümkün değildir.

(…)

Japonyalıları bırakıp yine Avrupa’nın teşebbüsat-ı cedide-i sanatkâranesine bakarsak evvelemirde nazarımıza tekerlekli vapur meselesi çarpar. Fransız gazetelerinin rivayetine nazaran bu defa Paris’te inşa olunup Sen nehrinde suya indirilen altı tekerlekli ve garibüşşekil bir vapur gemicilik aleminde büyük bir tahavvül tehyie eyleyecektir.

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Evvela süfun ve sefine lügat-i Arabiyelerinin naklettiğim tefsiratından anlaşıldığı üzere suyun yüzünü sıyırmak gibi edna bir mülabese ile gemiye “sefine” ıtlak olunmuş olduğuna göre bu ıtlak yeryüzünü çizmek veya tozları ve toprakları yarmak, yırtmak veyahut yeryüzünde bir ufacık gemi gibi seyir ve hareket etmek alaka-i teşbihiyeleriyle “gerdune”ye de teşmili ve fakat asıl gemiden tefrik ve temyizinde suhulet husul için sefinenin bir nev-i mahsusuna mevzu bulunan “araba” kelime-i Arabiyesinin “sefine”ye bedel istimali neden caiz olamasın? “Merakib” lügatının vesait-i nakliyenin berrî ve bahrîsine şamil olması “sefine” demek olan “araba”yı “gerdune”ye de teşmilde niçin mikyasün aleyhi vema bi’t-tatbik addolunamasın? (…)

İşte bu tahkikat ve mütalaat “araba” kelimesinin imlasınca melufiyet-i kadimede sebat için bendenize bir medar-ı kavi oldu. Bunu “araba” suretinde yazanların dahi elbette birer gûne tetkikleri ve mütalaaları olmak lazım gelir. Ben onları bilemediğim ve ber-vecih tafsil-i icra ettiğim tahkik ve tetkiki ise kendimce kâfi ve müsait gördüğüm için itiyat ve içtihadımda mazur görüleceğimi ümit ederim.

Servet-i Fünûn Müdürü Beyefendiye: Araba-Araba [Ayn ile] yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Netice:

Şimdi demek oldu ki lehçe-i atikanın yazdığı gibi değil Ferheng’in imla ettiği gibi “araba [elif ile]” çağatayilasıl bir lügattir. Ama her neden dolayı ise minelkadim imlası tağyir ve “araba [ayn ile]” takarrür etmiştir. Mademki aslı Çağatayca ve Türkçe lügatlerimizden birçoğunun imla-yı sahihlerini muhafaza edememişizdir. Ve mademki “araba [elif ile]” şekl-i imlası bugünkü ekseriyet-i mühimme nazarında gariptir. Evla ve efdal olan bunu yine “araba [ayn ile]” suretinde yazmaktır. Hakikat-i halde Osmanlıca’nın müfredatından olan bu makule lügati tağripten ise mümkün oldukça tarip daha iyi değil midir?

Bir kelime-i adiyenin hakikatine kesb-i yakin etmiş oldum. Şimdi pekiyi anladım ki şayan-ı itibar ve emniyet olacak surette muhakemeli, etraflı, müdellel ve mükemmel bir lügat kitabı tertip etmek gerçekten esabüssaab imiş.

Tekrir-i Bahs yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Tekmil-i Bahs yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

2 Mart sene 1312

Tekmil-i Bahs yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Buharlı Arabalar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

“Âlemde bir kanun vardır ki bilcümle tekevvünat ve hadisat-ı tabiiyeye şamil olduktan başka vakayi-i siyasiye ve içtimaiyeden hiçbiri onun haricinde değildir. Bu kanundan maksat, tekâmül-i tedricîdir. İşbu kaide-i külliye mucibince âlemde her şey tedricen zuhura gelir. Anen-fe-anen derece-i kemale vasıl olur. Tarih-i kâinatta defaten zuhura gelmiş mühim bir hadiseye tesadüf olunamaz.” [*]

* Servet-i Fünûn – numara 318, sayfa 82.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Bernar’ın balonuna inanmazsak da Ernest Bazin’ın gemisine inanacağız. Çünkü denizde açılmış, evvelce farz ve tahmin olunan muhassenatını göstermiş. Bizim için henüz “miş”li söz söylemek mecburidir. Görmedik. Görenlerden naklediyoruz. Ernest Bazin sefinesinin tertibatı hakkında musahabatımızda şimdiye kadar hayli malumat vermiştik.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bir aralık beşeriyet mikroplardan korkmaya başladı. Bu tufeylatın tehacümatından kendini müdafaa etmek çarelerini düşündü. Bunları insanlar üzerinde bir bela gibi telakki ederek şerlerinden, mazarratlarından tevakki etmek lazım geldiğini mülahaza etti. Herkes bu mikroplardan ilel ü emraz-ı mühlike tohumlarıdır diye ürktü. Lakin tetkikat ileriye götürüldükçe bunların elinden kendimizi kurtarmanın çaresi olmadığını ve bu tufeylat ile hoş geçinmenin yoluna bakmak iktiza ettiğini anladık. Bunları esbab-ı hayatiyeden addettik. Hatta bunlarsız hayat olmayacağını bildik. Kanun-ı hayatın bunlar üzerine de tatbiki lazım geldiğini öğrendik: muzırlarından kaçınmak, faydalılarını celbetmek hatta mümkün olanlarından istifadede bulunmak. Beşerin uzviyat-ı saireye karşı mesleği bu değil midir? Hayvanat-ı vahşiyeden kaçar, bunlardan kabil-i terbiye gördükleriyle daima kendi emir ve kahrı altında tutacağı ve istifadesine hadim kılacağı hayvanatı da yanında saklar, bakar, yedirir, içirir, bunlardan bin türlü istifade kapıları bulur.

(…)

İhtimarat hakkında tetkikatta bulunup mikropların tesiratı ve keyfiyatını ortaya çıkarmakla Mösyö Pastör [Louis Pasteur] terakki-i sanata da büyük hizmet etmiştir. Boyacılık mikropların tesiratıyla ne dil-nişin renkler, imtizaçlar meydana çıkarmıştır. İpek yetiştirmek bu sayede ıslah olunmuştur. Yakında da mikropların mahir bir kimyager gibi maadinin muayenesinde hizmet görüp fevkalade bir maharet ve iktidar göstermelerinden bahsolunuyor.

(…)

Biz arayacak değiliz ya… Etibba arasınlar. Bizim arayacağımız, buraya kaydedeceğimiz havadis-i fenniyeden ibarettir. Yevmi gazetelerde beş on gün evvel havadis sırasında İzmit taraflarında veba-i bakri zuhura geldiği yazılıydı. Bu havadis, fen nokta-i nazarından halkı müstefit edemez lakin memleketimizce bâdî olacağı mazarrat itibariyle duçar-ı endişe ve teessüf eder. Veba-i bakri yüzünden memleketimiz birçok zarar-dide olduğu cay-ı inkâr değildir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Erbab-ı fen balonları ıslah etmeye ve balonlar yerine kaim olabilecek uçma makinelerini bilfiil istifadeyi temin edecek bir hâle ifrağ eylemeye gayretten hali kaldıkları yoktur. Yakında Berlin şehrinde havadan ağır bir balon bir makine kuvvetiyle uçurulmuş fakat tecrübe muvaffakiyet göstermemiştir. Alman mühendislerinden Şoraç’ın tertib-kerdesi olan balon, alüminyum madeninden yapılmış ve bir tarafı mahrut ile nihayetlenmek üzere bir üstüvane şeklinde bölünmüştür.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Havada seyahat meselesi kati bir suret-i hâl bulamadığı hâlde insanlar bundan zerre kadar meyus olmamakta ve bilhassa erbab-ı fen bu meseleye bilfiil değilse bile bin-nazariye hallolmuş bitmiş nazarıyla bakmaktadır. Vesait-i nakliye ve seyir ve hareket nokta-i nazarından insanların halline çalıştıkları yalnız kuşlar gibi havada uçmak meselesi değildir. Balıklar gibi deniz diplerinde gezebilmek için de uğraşmaktadırlar. Şimdi bu maksadı istihsal için tahte’l-bahr hareket etmek üzere birtakım vapurlar icat etmişlerdir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bir aydan beri evrak-ı yevmiye sütunlarını dikkatle mütalaa edenler elektrik mübahisine sık sık tesadüf etmişlerdir. Gazeteler Dersaadet’ten tramvaylarının ahval-i hazıra-i medeniyeye muvaffak olarak elektrikle cer ve tahriki için şirketin teşebbusatta bulunduğundan tutturmuşlar, bu münasebetle elektriğin fevaid-i medeniyesinden bahsetmişler, bu kuvvetin merakiz-i medeniyede ne gibi hidemat-i mühimme ifa ettiğini tadat ederek bu kuvvetin bir ihtiyac-ı tabii suretine girdiğini söylemişlerdir.

Bugün elektrik tatbikatının âlem-i medeniyette ne kadar ehemmiyet kesp ettiğini, tenvirat ve teshinat-ı levazım-ı beytiyenin en mühimlerinden olup bu emr-i mühimi ne kadar nazif bir surette elektriğin tesviye eylediğini Servet-i Fünûn sütunlarında dört beş seneden beri neşrettiğimiz makalat ile izaha çalıştığımız için bir aydan beri gazetelerimiz tarafından elektriğin fevaid ve hidematına dair neşrolunan makalelerin muhteviyatı karilerimizce pek yeni addolunamaz zannederiz.

Bugün elektrik tatbikatı Avrupa’da ve Amerika’da o derece tevsi etmiştir ki büyük şehirler ve şehirlerde başlıca mebani elektrikle tenvir edilmekte olduğu gibi şehir dahilinde işleyen tramvaylar bu kuvvet sayesinde kolayca, temizce, hızlıca cer ve tahrik olunmaktadır. Elektriğin bu husustaki tatbikatı memalik-i Osmaniye’de dahi görülmeye başlamış, İskenderiye elektrik tramvayının resm-i küşadı icra edileli hayli zaman olmuştur. Elektrik her dükkâna, her mağazaya, her eve kolayca – bir tel uzatmakla – nakil olunabilir bir kuvvet olduğu ve bu kuvvet ufak tefek makineleri çevirmek için pek muvafık görüldüğü için kuvve-i muharrike suretiyle de bundan pek çok istifade edilmekte; evlerdeki dikiş makineleriyle sanayinin şuabat-ı muhtelifesinde müstamel olan tezgahların pek çoğu bu vasıta ile işletilmektedir. Uzağa gitmeye ne hacet, telgraf ve telefon elektriğin en mühim birer tatbiki değil mi? Bunlar elektriğin hidemat-ı mühimme-i medeniyesini göstermeye maziyadetin kâfidir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Memalik-i Osmaniye’de elektrik tatbikatının ne vasıta ile hiz-i imkâna getirilmesi, bunların “Magdeburg” elektrik fabrikasıyla mı, Londra heyeti marifetiyle mi, yoksa günden güne terakkisini meşhut olan Osmanlı elektrik fabrikaları tarafından mı icra edilmesi muvafıktır? Buralarından kat-ı nazar şunu diyebiliriz ki memalik-i vesia-i şahanenin ahval-i tabiiyesi bugün elektrik tatbikatı için pek müsaittir.

Bir zamanlar yel değirmenleri bir memleketin başlıca bir ihtiyacını tesviyeye hizmet ediyor, yani köylülerin bir senelik mesai-i mütemadiyesi neticesi olan buğdayı zavallıların bizzat yoğurup pişirdikleri una tahvil bu vasıta ile mümkün oluyordu.

Yavaş yavaş medeni âlemden yel değirmenleri kalkmış, bunların yerine buğday öğütmek için cesim fabrikalar, makineler kaim olmuş, bizim klasik değirmen taşlarının yerini çelik çarklar tutmuştur. Ve değirmenler bazı tepelerde harabe suretinde kalarak manzara-i şairanesinden başka bir ehemmiyeti kalmamıştır.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.