Nefsinde şu hâli tecrübe edenler çoktur: Birini görürsünüz, ekseriyetle reh-güzarınıza tesadüf ettiği için âdeta bir göz aşinalığı da peyda edersiniz, fakat kim olduğunu bilmezsiniz. İsmini, sıfatını da öğrenmek istemezsiniz. Rast geldikçe “Ha! İşte o adam!” der geçersiniz.

Uzaktan tanıdıklarınız içinde biri her neden ise sizin nefretinizi de celp eder. Yalnız uzaktan tanıdığınız değil, bi’t-tesadüf bir iki defa görüştüğünüz bir zattan da hoşlanmazsınız. Nerede görürseniz bundan kaçmak istersiniz. Gerek yalnız sokaklarda, mesirelerde, gazinolarda kendisini gördüğünüz, göre göre şahsını bellediğiniz biri olsun gerek tesadüfi olarak bir dostun delaletiyle görüştüğünüz biri bulunsun, sebebini bilmediğiniz, izaha kadir olamadığınız hâlde bundan müteneffir bulunduğunuzu hissedersiniz. Buna sebep nedir? Bu nefrete karşı akıl ve mantığın, hiss-i hakkaniyetin de kabul edebileceği bir sebep gösteremezsiniz. “Ne yapayım, gönlüm sevmiyor, sevemedi. O şahsı görünce tüylerim ürperiyor. Ben de bilmiyorum, niçin.” demekten başka çare bulamazsınız. Bu hâl öteden beri malumdur. Hatta herkesin nazarında güzel olduğu hüsn ü ânı, nezaket ve melahati söz götürmediği hâlde bir kadını dâhil-i daire-i zevciyeti olduğu bir erkek sevmeyebilir. Kadın da bir erkeğe karşı aynı hisle mütehassis olur. Bu nefrete sebep yok!

(…)

Hepimiz biliriz ki insanın insaniyetini tayin ve tahdit eden, behimiyetten insaniyeti tefrik eden kuvve-i akliyedir. İnsanın ihtiyac-ı tabiiyesi yani yemek, içmek uyumak vesaire gibi efal-i uzviyesi itibarıyla hayvandan farkı yoktur. Hatta sevk-i tabii icabı her ne suretle olursa olsun bu ihtiyacatı def etmeye haristir. Fakat yiyip içmesinde, yatıp kalkmasında sair efal-i hayatiyesinin ifasında aklı ve zekâsı insanı terbiyeye sevk eder. Bu efali hayvanattan farklı surette ifa eyler.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Birbirinden tebaan nefret yalnız insanlar arasında değil, hayvanatta da müşahede olunagelmiştir. Kedi niçin farenin düşmanıdır? Silsile-i hayvanatta beka-yı hayat için musaraa-i daime kanunu hüküm sürdükçe kuva-yı hayvanların zebunlara hücumla bunları yemelerine bir şey denemez. Temin-i hayatı için buna mecburdur. Fakat kedi bir fareyi her vakit yemek için boğmaz. Hatta boğduktan sonra başını çevirip bakmaz bile. Kedi ile fare arasında bir münaferet-i tabiiye var. Kurt ile koyun böyle değil. Kurdun koyuna hücumu iştihasının teskini içindir.

(…)

İnsanlar arasında münarefetin izalesi terbiye-i dimağiyeye ve tahsil ve taallümün istikmaline vabeste bulunduğu gibi akvam-ı muhtelife arasındaki ihtilaf tebayün-i bürudet ve münaferete sebebiyet vermemesi ve beyne’l-beşer bir uhuvvet tesisine mani olmaması da yine tahsil ve terbiyenin kemaline vabestedir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Asr-ı hazırın en büyük erbab-ı ilminden biri “Pastör” olduğunda hiçbir millet-i mütemeddinenin şüphesi yoktur. Pastör bir takım emrazın asıl ve menşei birtakım tufeylat olduğunu meydana çıkarmış, bu tufeylatın saha-i tabiatta pek büyük hizmetler gördüğünü âdeta nizam-ı âleme kadir-i mutlakın vasıta kıldığı bin türlü mahlukat arasında bunların da bir mevki-i mühimi bulunduğunu ispat ve izah eylemiştir.

(…)

Mikropların yalnız birtakım emraz-ı mühlike ve müstevliyeye sebebiyet verdiği, kolera veba ve verem gibi muharrib-i beşeriyet illetlerin hep bu tufeylat yüzünden ileri geldiği anlaşılmış değildir, belki bunlar sayesinde ihtimaratın ve birtakım efal-i hayatiyenin de zuhura geldiği sabit olmuş, fiil-i mühim-i hayatide bunların besiri olmak, ecsadın tefessühatı yine bunların bir fiili bulunmak hasebiyle mikroplar adeta en mühim vesail-i hayatiyeden görülmekte bulunmuştur.

Pastör’ün açtığı çığır gittikçe tevsi etti… Beşeriyeti zebun ve makhur eden emrazın esbab-ı husulü tetkik olunduğu sırada her marazın bir cins mikroptan ileri geldiği anlaşıldı. Bu mikroplar derdest edildi. Üretildi. Hayvanata zerk olunarak tecrübeler yapıldı. Sağ ve salim hayvanların bir nevi mikropla aşılanması üzerine bu mikrobun tevlit eylediği marazla musap oldukları görüldü. Velhasıl veremin, koleranın, vebanın ve sair emraz-ı sariye ve müstevliyenin hususi mikropları olduğu ve bunlar vasıtasıyla hayvanatın suret-i sanaiyede mariz edilmesi mümkün bulunduğu bittecrübe sabit olunca emraz-ı mezkûrenin tufeylat-ı mahsusa yüzünden ileri geldiğine hiç kimsenin şüphesi kalmadı.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Burada veba mikropları farelere zerk olunarak tecrübeler yapılıyordu. Veba hakkındaki tetkikata hasr ettiğimiz bir musahabemizde söylemiş olduğumuz gibi bu illetin Hindistan’da intişarına vasıta olanlar farelerdir.

(…)

Deba gazetesi muharrir-i fennisi Parvil bunu pirelerin şerrine atfediyor. Vebaya aşılanan farelerin üzerinde bulunan yüzlerce pireler veba mikroplarını hamilen öteye beriye sıçradıklarına bu sırada hizmetkârın üstüne de geçip zavallıyı aşıladıklarına zahip oluyor.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Musahabeye bir renk vermek için değil belki hikmet-i tabiiye erbabının yeniden yeniye ortaya birtakım tetkikat koyduklarını gördüğümüz için renkten bahsetmeye mecbur oluyoruz.

Fakat yalnız fen ve marifet vadisinde değil, şu son zamanlarda havza-i edebiyatta da bahis olunuyor. Bu bahis hala devam ediyor. İşitmiyor değiliz. Bazı ihtisasat-ı beşeriyeye bir renk vermek, hayal gibi ümit gibi ihtisasat-ı beşeriyenin en renginlerini tasvir eden üdebanın elvandan istiare etmesini, bu latif hislere bir renk vermesini hoş bulmayanlar var. Hatta bunu edebiyat-ı cedide diye beğenmedikleri, beğenmedikleri cihetleri de tayine muktedir olmadıkları bu cereyan-ı tabiiye, bu ahenk-i terakkiye set çekemedikleri halde yine itirazlara fasıla vermiyorlar. (…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İnsan elvanın tesiratından azade olmak mümkün müdür? Hayat ziya ve hararete mütevakkıftır. Ziya-yı şemsin afiyet-i beşeri bâdi olduğunu bugün herkes biliyor. Ziya girmeyen yere tabip girer” sözünün şümulünü herkes anlıyor. Ziya-yı şemsin ise birtakım renklerden mürekkep olduğu malumdur. Bu renkleri hâsıl eden şuaat-ı ihtizazatın derecesine göre bu cilveyi gösteriyor.

(…)

Havanın elvan-ı latifesi nazarımıza şevk veriyor. Sokakların tozları da gözlerimize dolarak acı acı yakıyor. Letafet-i havayı ihlal ediyor. Bizi müteezzi kılıyor.

İstanbul’un çamuruyla tozu çok defa musahabeye, münakaşaya zemin olmuştur. Fakat kış gelince birine yaz gelince diğerine koşuyoruz. Bunları da mevasimin icabat-ı tabiiyesinden olarak telakki ve kabul ediyoruz. (…)

Amerikalı’nın biri de sokakların tozundan dumanından meskenleri muhafaza etmek çaresini düşünerek meskenlere havanın nüfuz edeceği yerlere tecdid-i hava için açılmış olan menfezlerin, bacaların medhaline pamuk konulmasını, bu pamukla havanın tozu toprağı celp ve cezp edilip içeriye saf ve temiz hava salıverilmesi tedbirini gösteriyor. Hatırları kalmasın ama biz burada ne ağzımıza tel kafes geçirip gezebiliriz ne de evlerimizin delik deşiğini pamukla tıkamak elimizden gelir. Tozu yutar gideriz, mütevekkil oluruz.

(…)

Tozu toprağı da yabana atmamalı. Bu yüzden birtakım illetlerin sirayet ettiği sabittir. Hele ilel-i sariyenin esbabı mikroplar olduğu meydana çıktıktan sonra tozdan topraktan hazer etmemek mümkün değil. Mikropların şerrinden korkmamak da kabil olamaz. Bu yakınlarda Hindistan’da şiddet kesbeden vebanın bir mikroptan ileri geldiği ve insanlar arasında bu kadar tahribata sebep olduğu düşünülürse mikrop korkusu daha ziyade artar. Bu meyanda bir iki haftadan beri vefiyat bini geçmeğe başlamıştır.

Bundan evvel illetin farelerden zuhura geldiği ve bunlar vasıtasıyla öteye beriye nakil edildiği söyleniyordu. Fakat bu defa erbab-ı tetkik bu meyanda vebanın bu derece kesb-i şiddet etmesine maymunların sebep olduğunu ileriye sürüyorlar. (…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.