On Yedinci Asır

Dekart [René Descartes] , Boalö [Nicolas Boileau]- Kartezyanizm, Klasisizm

Fage [Émile Faguet] yine o risalede tenkidin Fransa’da zuhurundan on yedinci asra kadar olan ahvalini şöyle hülasa ediyor: On altıncı asırdan evvel tenkit yalnız ahenk mesailiyle uğraşırken sonraları lisan ve sarf meselelerini de ele alır. 1550 senesinden on yedinci asrın bidayetine kadar üslup ve şekil davalarına ehemmiyet verilir, Paskal’ın [Blaise Pascal] zamanına kadar bunların ıslah ve telhisi için çalışırlar ve Paskal ile beraber en mühim mesail-i tenkidiye ortaya çıkar. Şu hâlde asıl tenkit on yedinci asırla meydana gelmiş demektir. Ahlak ile edebiyatın münasebetleri, zevk-i selimin ne olduğu yolunda bahislere ilk defa olarak o zaman merak edilir, güzel yazmakla ikna etmek birer sanat mıdır yoksa bunlardan yalnız biri mi mevcuttur? Endişeleri meydan alır.

(…)

Tenkidin Fransa’da ibtida-yı zuhurundan Boalö’ye kadar geçirdiği devirler gözden geçirilirse görülür ki Sekaleyjer, Dobellay, Malereb, Balzak [Honoré de Balzac] vesairenin esas meslekleri kudemayı taklit hakkında mevzu kavaidi şiddetle terviçten ibarettir. Bunların fikrince eser kudemanın eseridir. Onların vardığı mertebe-i tekemmüle bugün vasıl olmak gayr-ı mümkündür ve mümkün olan derecesine vusul için yegâne çare yine onları taklit etmektir.

(…)

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Böylece en evvel müfekkiresinin ki zatiyet-i esasiyesi onunla kaimdir: “Düşünüyorum demek ki varım.” Bade ruhun gayr-i maddiyetine, âlem-i hariciyenin mevcudiyetine kesb-i emniyet ederek âlem-i makulata geçer. Hüsn-i idare edilen akıldan hiçbir şey kurtulamaz, dest-res olunan netayic-i iptidaiye bu usulün bütün mehasini ispat ve temin eder.

-Mabadı var-

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

On Yedinci Asır

Dekart [René Descartes] , Boalö [Nicolas Boileau]- Kartezyanizm, Klasisizm

-Mabad-

Kartezyanizm intibah-ı maarif devrinin tevlit ettiği harekât-ı edebiye ve fikriyeyi tenvir eder, bu hareketi idare eden fikr-i cedidi mücerret bir surette gösterir. Esası mecmuayet-i eşyayı fennî olarak bir tasavvurdan ibaret olup bunda hakikatin hakim-i mutlağı akıldır. Dekart bu akli efkârın teselsülat-ı mantıkiyesiyle revabıt-ı hakayıkı ispat etmeye memur eder. Bedahete vusul için kendisi “rasyonel” bir usul tutmuş, başka usulleri reddetmiştir. İtikadınca bu usul ile her hakikatin bir gün ele geçmesi memuldür.

(…)

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kartezyanizm son derece fennî olduğundan bir “hikmet-i bedayi”i yoktur, olduğu kadarı da sanatı fenne tahvilden ibarettir. Fakat bazı cihetleri klasisizmin ruh-ı esası ile pek mütevafıktır. Fikir ile maddenin mufarakat-ı katiyesi, müfekkirenin ehemmiyet-i fevkaladesi Dekart felsefesinde olduğu gibi o zamanın edebiyatında da caridir. Bu edebiyat da tabiat-ı muhiteyi bertaraf edip yalnız insan-ı maneviyi tetkik etmek fikrinde sebat gösterir. Felsefede olduğu gibi edebiyatta da insan düşüneceği, arayacağı, beyan edeceği şey ancak hakikattir.

(…)

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Ten [Hippolyte Taine] ve Asarı

-500’üncü nüshadan beri mabad-

Parlak, fakat boş ve kof cümlelerden, müstehzi ifadattan hiç hoşlanmazdı. Nev-i beşer hakkında felsefesi pek şiddetli olmakla beraber bütün kulub-ı mütevazıa gibi o da fevkalade hatır-nüvaz, merhametli, müşfik ve fukara-perverdi. Hiç kimsenin kalbini kesr ve cerh etmek değil, incitmesini bile istemezdi. Ruh-ı beşere büyük hürmeti vardı; insanların zaafiyat ve ızdırabatını pek iyi tanır ve elinden geldiği kadar çaresaz olmaya çalışırdı. Hususiyle sebat-ı meramda Ten bir numunedir. Alman filozoflarından Hegel’i [Georg Wilhelm Friedrich Hegel] anlamak için eserlerini tamam bir sene her gün okumuştur. Hristiyanlıkla katiyen kat-i alaka etmiş olduğu hâlde patırtılı nümayişlerden, bi-sûd mücadelattan ihtirazen esna-yı tedfininde merasim-i diniyenin icrasını tasvibe mecbur olmuştur; fakat Katolik ayini üzere gömülmesi nazariyat-ı felsefiyesini bir nevi ret gibi telakki edileceğinden cenazesinin istiklal-i efkârına riayeti kabul eden Protestan mezhebine tevfikan kaldırılmasını vasiyet etmiş ve bu suretle hareket edilmiştir. Bütün hayatında muhafazasına itina ettiği sadeliğe mugayir tantana ve debdebenin  istirahat-gâh-ı ebedîsine giderken de yapılmamasını söylediğinden cenazesinde ne merasim-i ihtiramiye-i askeriye icra ne de akademi-kâri nutuklar irat olunmuştur.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-2-

Ten Münekkit

Tenkid-i edebî Fransa’da Korney [Pierre Corneille] ve Rasin’in [Jean Racine] asarı üzerine Buvalu ve Pero taraflarından icra edilen tetkikat ile başlamış; on sekizinci asrın nısf-ı ahirinde orada Laharp [Jean-François de La Harpe] ve Didero [Denis Diderot] ile, İngiltere’de Eddison [Joseph Addison], Almanya’da Lesing [Gotthold Ephraim Lessing] ile edebiyattan bir şube-i mahsusa olarak temeyyüz etmiştir. Bu, klasik yahut muasırin-i asar ve muharreratının beyan-ı mütalaayı deruhte eden şahıs ile bir cemiyetin zevklerine ve bazı ananata göre tetkikinden ibaretti. Münekkidin hükmü kendisiyle beraber birçok kariinin ifade-i kararı gibi telakki olunurdu.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.