Geçen defa yazdığım musahabede nazımımızı mevzu bahis etmiştim, bugün de nesrimize dair birkaç söz söyleyeceğim.

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-Nazım mı güçtür, nesir mi?

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Mükevvenata bir nazar-ı ciddi-i iman atfedebilenler anlamışlardır ki muhtelif yerlerde muhtelif şekillerle vukua gelen birçok hadisatın esbabı ve suver-i vukuiyesi arasında ya ayniyet yahut kuvvetli bir müşabehet bulunuyor. Mesela, bir cismin sukutunu icap eden sebep ne ise ecram-ı semaviyede muvazeneti temin eden sebep de odur. Bu hadiselerin esbabında ayniyet-i mutlake olduğunu pek çok tetkikat ve tecarib ile tahkik eden erbab-ı irfan nihayet “Bilumum ecsam yekdiğerini cezbeder ve bu cazibenin şiddeti ecsamın kütlesiyle beynlerindeki mesafeye göre mütebeddildir.” hükm-i umumisini istihraç etmişlerdir ki işte lisan-ı fende bu hükme “kanun” derler. Yine mesela beşeriyetin terakkiyat-ı umumiyesini tetkik eden erbab-ı temeyyüz, cemiyat-ı beşeriye ile vücud-ı insani arasında bir müşabehet-i tenemmi olduğuna dikkat ederek hayat-ı cemiyeti idare eden esbap ile hayat-ı beşeri tanzim eden sebepler arasında ayniyet değilse bile gayet kuvvetli bir müşabehet bulunduğunu tahkik etmişlerdir. Bugün ilm-i muaşeret=Sociologie ile ilm-i hayat=Biologie kavanini yekdiğerine muhazi olarak mütalaa ediliyor. Hatta tetkik ilerledikçe küre-i arzın ecsam-ı mürekkebesini, feza-yı bi-intihanın ecram-ı hadd-i na-pezirane izhar ve taklib eden kavaninin de şerait-i muaşeret-i beşeriyeyi peyda eden kanunlarla münasebetini tayin ediyor.

Hadisat-ı muhtelifenin esbabı arasındaki münasebat-ı samimiyeyi ifade eden desatir-i hakikatten belki en mühimi destur-ı tekâmüldür. Tekâmül, bila-istisna her şeyin bir nokta-i kemale vusul için birtakım kavanin-i muntazama altında olarak daimi ve tedrici tahavvül hâlinde bulunması demektir. Şüphe edenlerin tetebbuat-ı ciddiye ile anlayabilecekleri bir hakikattir ki kâffe-i avalim-i suriye gibi beşeriyetin kuva-yı maddiye ve maneviyesinin de takip ettiği hatt-ı hareketi destur-ı tekâmül tayin eder. Yani kâffe-i mükevennat gibi insanın kuva-yı maddeye ve maneviyesi ve şerait-i hayat ve muaşereti daima tahavvül ede ede bir nokta-i kemale takarrübe saidir. Kuva-yı beşeriye bu destura tabi olunca o kuvvetlerin asarı olan masnuat-ı beşeriyenin de bunun haricinde kalamaması aklen zaruri görünüyor.

Bu hâlde masnuat-ı fikriyemizden olan edebiyatın, yegâne bir istisna olarak bu desturun muhit olduğu tesirattan azade kalacağı -akıl ve mantık dairesinden çıkılmadıkça- nasıl iddia olunabilir?

Evet, her şey gibi bütün akvam-ı sairenin edebiyatı gibi bizim edebiyatımız da bir intizam-ı tabii ile müselsel ve muttasıl cereyan edegelen tahavvülat-ı tedriciyeden hiçbir zaman kurtulamamıştır ve kurtulamaz. Bu cihetle edebiyatın şekl-i kadimini muhafaza arzusunu besleyenlerin şu temenni-i muhali, hikmet-i hilkate mugayir olarak sahiplerine telehhüf-i hirmandan başka bir şey kazandıramaz. Vaktiyle yazılmış beş on gazelin muhafaza-i revacı emeliyle edebiyatımızın tahavvülüne vakfe-i sükûn tahayyülü ayniyle tahdid-i hayat için kürenin hareketini tatil arzusuna düşmeye benzer. Bugünkü edebiyatı Nâbî vadisine irca etmek kuruntusuyla oyalanmak ise bir pir-i muhtezirin şebaba avdet edebilmek hülyasını beslemesi kabîlinden bile değildir. Edebiyatın tahavvülatını intaç eden esbabın başlıcaları maarif ve sanayide, ahlak ve âdatta ve şerait-i muaşerette husule gelen terakkiyat ve tebdilattır. Daha umumi olarak denilir ki fikr-i beşeri silsile-i tahavvülatında bir noktadan diğerine isal eden sebepler edebiyatı da derece derece tekâmüle sevk eder. Fikr-i beşer gibi edebiyatta da tahakkuk eden her derece-i tekâmül öyle bir neticedir ki husulünü müteakip kendisine vücut veren esbabın da tekâmülünü intaç eder bir sebep oluverir. Mesela maarif ve sanayiin, âdat ve ahlakın ve şerait-i muaşeretin terakkiyatı edebiyatın terakkisini icap ettiği gibi bu suretle hasıl olan terakkiyat-ı edebiye de onların terakkiyatını intaç eder.
(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Nef’î’den sonra edebiyatımızda inhitat başlıyor. Bunun sebebi Nef’î zamanına kadar İran’dan bize akseden şule-i pesmande-i medeniyet büsbütün intifa-pezir olarak artık Acem medeniyet ve edebiyatından istifade imkânı kalmamış olmasıdır. Hatta Nedim gibi Vâsıf gibi şuaranın Türk şiirine bir dereceye kadar edebiyat-ı İraniye haricinde, yerli bir renk vermeye çalışmaları Acem edebiyatının artık solmuş olduğunu gösteren netayicden biridir. Fakat bu tespit semere-dar olamadı. Çünkü esbabın husulünden evvel netayice vusul mümteni olduğu gibi Acem medeniyetinin yerine bir medeniyet-i cedide tesis etmeden evvel esaslı bir edebiyata malik olmak da mümkün değildir.

(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Nâbî ve Nef’î’den sonra gelen şairler -ki eserleri edebiyatımızın devr-i vukuf ve inhitatını gösterir- zamanlarında medeniyet-i İraniye muntafi olduğu için seleflerinin ve dolayısıyla İran şuara-yı kadimesinin birer mukallidi olmaktan başka bir şey yapamamışlar ve içlerinde gerçekten hassa-i şairiyetle mütehalli olanlar bile edebiyatımıza hiçbir eser-i terakki ihda edememişlerdir.

(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bu devr-i tedenni -haklı haksız her ne ise- Şinasi’ye nispet edilen devr-i edebî ile hitam buluyor. Edebiyatımızın bu esnada geçirdiği tahavvülat, terakkiyat-i fikriyemizin süret ve şiddeti nispetinde müteheyyicdir. Medeniyet-i garbiyeden aldığımız sermaye-i marifetle hasıl olan meslek-i cedid-i edep atiye büyük terakkiler vaat eder bir tab-ı civani ile münceli olmuş; kudemanın mübalağatı, sanayi-i lafziyesi bi’n-nisbe gayet seri bir surette layık oldukları tabaka-i itibara tenezzül etmiş; şiirde evvel-be-evvel bir mevzu-i şairane aranacağı sonra o mevzuun hüsn-i tebliği için -efkâr ve hissiyat ve hayalat-i tabiiyet ve samimiyetten inhiraf etmemek üzere- zevk-i selimin tayin edeceği surette mecazattan istifade olunacağı, elfazın hizmeti ise mananın maksut olan tesiri husule getirmesini teshilden ibaret olmak lazım geleceği anlaşılmış.

(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Meslek-i cedid-i edep bir medeniyet-i müterakkiyenin mahsul-i bihini olduğu için terakkiyat-ı atiye istidat ile vücuda geldi. İşte bu terakkiyatın paye-i evvelini şunun bunun “Dekadanlık” diye tahkir ettikleri meslek-i ahir-i edebîdir. Bu meslek-i ahir on üçüncü karn-ı hicri meslek-i edebîsine henüz pek müşabih ise de öteden beriden düçar olduğu tarizatı da gösteriyor ki, aralarında biraz fark bulunacak.

(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şimdi yine sadede rücu ile deriz ki: Mesalik-i muhtelife-i edebiyemizin suret-i teselsülleri ve mahiyetleri hakkında hülasaten birkaç söz söyledik; bunda daha ziyade şiir ile iştigal ve tahsisen şiirden misal irat edişimiz evvela tarz-ı kadim-i nesrin mukayeseye tahammül edemeyecek kadar zayıf ve elyevm tamamıyla metruk olmasından, saniyen tetkik ve mukayese dairesinin tahdidi tefhim ve tefehhüme suhulet bahşedeceği mütalaasından ileri geldi. Bu mütalaamda irat edilen delailin şaibe-i tarafgiri ile tağlit edilmiş şeylerden olmadığını kemal-i saffet ve katiyetle temin etmekten çekinmem.

(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Serhad-i mukayesatta eser-i mevzun ile nesir arasındaki fark şuna münhasır kalır: Eser-i mevzunda hassa-i intizam daha mahfuz, daha ziyade hedef-i müraattır. Hatta manzum ve mensur tabirleri de bu farka telmihen ıstılah olmuştur.

Bugün “eser-i mevzun” dediğimiz muharrere-i edibede iki nevi intizam vardır: “1” eseri teşkil eden mısralar arasında imtidat ve intiha itibariyle bir tenazurdur ki buna “intizam-ı harici” diyebiliriz. “2” bir mısradaki elfazın sükun ve harekesiyle mesari-i sairedeki kelimâtın ahval-i harekiyesi arasında bir müşabehettir ki buna “intizam-ı dahili” diyeceğiz.

Ya eserin birer cüz-i tâmı diyebileceğimiz mısraları arasında veya mısralarının elfazı arasında bir tenasüp ve intizam-ı mahfuz olmayan asara bugün “manzum” diyemeyiz.

İşte bir neşidenin sıfat-ı mevzuniyetini temin eden hassa-i intizam iki şart mevzua riayetle istihsal ve istihfaz olunabilir ki biri kafiye, diğeri vezindir.

(…)

Musahabe-i Edebiye: 75 yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Malumat gazetesinin hakkı var. Hem yerden göğe kadar hakkı var. Öyle ya? Bir romancı gece gündüz çalışır, düşünür, vücut telef eder, kafa yorar, Alafranga namında bir eser yazar onu İkdam varını sarf eder alır. Paraları tıkır tıkır sayar, sonra öteden Malumat gazetesi herkesin masasına, kasasına, namusuna uzattığı dest-i tehdit ve gasbı bu sefer matbuata doğru itale ederek Alafranga’nın tefrikalarını meccanen kendi sayfasına geçirir. Onunla da kanaat etmez. Müellifinin ve sahip ve naşirinin izni olmaksızın kitap şeklinde basıp intifa etmek emel-i harisanesiyle maarif nezaret-i celilesine müracaat eder. Bunu İkdam bâdi-i taaccüp ve hayret bir cüret olmak üzere telakki eyler. Öyle ya? Malumat’ın dediği gibi şu muamelede şaşılacak ne var? Bu alâ melain-nas bir fiil-i gasp!

Malumat’ın hakkı var. Çünkü Hüseyin Rahmi Bey nev-i şahsına münhasır bir romancımızdır. Hikâyeleri tatlı tatlı okunur. Herkes sever, eseri bulunduğu gazeteye rağbet eder. Malumat ise dereke-i iflasa inmiş, çeke atıyor. Eski sürümünü kaybetmiş, çabalanıyor. Kimseler ele almaz olmuş, garazkârane, namus-şikenane yazmış olduğu makalat ve fıkarat-ı menfaat-cuyaneden herkes bizar olmuş. Şimdi ne yapmalı? Hem nasıl ne yapmalı? Malumat matbaasında Malumat ile beraber Servet, Resimli Malumat, İrtika, Musavver Fen ve Edep, Arapça Malumat, Fransızca Servet gibi varakalar var, bunları doldurmalı, ne ile ve kimin ile?

Ne ile mi dediniz? İşte Servet-i Fünûn, işte İkdam’ın tefrikası. Alıp alıp dizdirmeli. Derç etmeli ki Malumat biraz taze hayat bulsun, bunda şaşılacak ne var? Bad-ı heva para kazanmak dururken neden zahmete girmeli. Nasibe-i insaniyetten mahrum olduktan sonra gül gibi geçin. Bunda şaşılacak ne var? Muharrirlerin hayat-ı namuskâraneleriyle vücuda getirdikleri asarı göz göre gasp etmek mübahmış gibi durma çal.

Hele Alafranga romanının Fransızcaya tercüme edilişi kadar komik bir şey olamaz. Patamoszade Salih Bey’in bu kâr-ı müşkülü ihtiyar ettiğine bakılacak olursa şaşılacak şey bu teşebbüste de var. Fakat Servet ne yapsın? Fransız romanlarını derç etse karileri onları okumuşlardır. Bunun çaresi?.. İkdam’ın romanını gelişi güzel tercüme ettirmek ve müellifinin namı ile nereden alındığı yazılmayarak tefrika etmektir.

Öyle ya! Bunda şaşılacak ne var? İşte Malumat’ı kimse okumuyor. Okutmak için asar-ı mükemmele lazım. Muharrirler bad-ı heva vermiyorlar. Vermiyorlar mı? Malumat da diğer gazetelerde neşredilen eserleri alır. Babasının malı gibi kullanır. O meşrepte, o fıtratta o ahlakta kim olursa olsun mutlaka Malumat’ın yolunu tutar, gasp eder. Ondan sonra da (bu gibi asarın kitap şeklinde neşri için müsaade istihsali lazım geleceğini) söyler. Doğru; bunda şaşılacak ne var?

Servet-i Fünûn

Servet-i Fünûn’un neşriyat-ı edebiye ve fenniyesini ve tefrika ettiği romanlarını bilâ-fütur kendi malıymış gibi alıp çalıp senelerdir ya Malumat ile yahut İrtika ile neşrederek evvela müelliflerin hukuk-ı kânuniyelerine ve sonra hissiyat-ı vicdaniyelerine müdahale eden Malumat ve emsali gazeteler matbaasına karşı İkdam refikimizin balada yazdığı fıkrayı aynen naklediyoruz. Bu bapta tarafımızdan bir söz ilavesine hacet görmüyor isek de Malumat ve emsali gazeteler matbaasının irtikabında haya etmediği tecavüzatı, tarizatı, böyle sirkat-i asarı ve her türlü muamelat-ı namus-şikenaneyi görerek o varak-parelerin maatteessüf birer gazeteden madut olduğunu düşündükçe kendimizi derin bir teessüre duçar olmaktan kurtaramıyoruz. 

Bunda Şaşılacak Ne Var? yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şimdi, mevcut asarı bu yolda neşir ve tamim eden tâbilerin sonra lügatler, seyahatnameler gibi eserleri ne mebzul ne ucuz ne şekillerde neşredeceklerini teemmül kolaydır, zira ben onlar hakkında kati, tamam denilecek malumat alamadım ve bilirim ki alamayacağım; şu kadar diyeyim ki, İngiliz tâbiliğinde birinci harika mevcut eserleri her kütüphaneye göre bin şekil ve fiyatta neşredişleri ise, ikinci harika da edebiyatın gayri kitaplardaki tenevvüüdür. Lügatlerin, seyahatnamelerin,  hıfzıssıhhate, modaya, musikiye, resme, seyahate, terziliğe, dülgerliğe, mimarlığa, tezyinat-ı dâhiliyeye, badana, elektrik, aşçılık, kağıt oyunları, hokkabazlık, çerçevecilik, el işleri, ev işleri, dantela, saatçilik, bahçıvanlık, taşçılık, bisiklet tamiri, sandal yapmak, etiket, validelik, süt validelik, letaif, garaip, evde jimnastik, yarış, beygir, yelken, tavuk, koyun, arabaya dair yüz binlerce eserler… Sonra teracim-i ahval, meşahir ve garaibin teracim-i ahvali, sergüzeşt erbabı, meşahir-i seyyahîn, meşhur kıtaların ahvali, coğrafya, uzak memleketlere, memalik-i ecnebiye ahvaline dair yüz binlerce her boydan, her soydan, her fiyattan, resimli, resimsiz, çok resimli, çocuklar için, gençler için, büyükler için; sonra kıraatler, ilm-i eşya, çocukları şiire alıştırmak için müntehabat, şairlere medhaller, izahatlar, velhasıl akla gelen daha doğrusu gelmeyen binlerce şeyler…

(…)

İngiliz Tâbileri yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

İngiliz Tâbileri yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.