Gümüş, bakır, kurşun. Kükürt boraks. İşte bu beş cism-i madeniyi müctemiyen arıtarak istihsal edilen halitaya İtalyanlar “niyellö” diyorlar. Bu halita bitteberrüt katılaştıktan sonra kemal-i dikkatle yıkanarak en ince darılar hacminde taneler halinde getirilir. Bu hale gelen taneler tekrar arıtılıp üzerleri mehkük olan madeni levhalar dökülür. Halitayı levha-yı madeniye üzerinde münakkaşın hasıl ettiği çukurluklar doluncaya kadar, dökmekte devam olunur. Sonra halita bitteberrut kesb-i salabet erinceye kadar levha açık havaya terk edilir. Halita kesb-i salabet edilince çukurlardan taşmış olan aksam-ı zaidesi, levha üzerinden kazıya kazıya çıkarılarak bade levha-yı madeniyeye cila verilir.

Bu suretle elde edilen levha-yı madeniye üzerinde, şekl-i mahkuk muvafık, bir resm-i meşhud olur ki kalem ile yapılan resimlerin manzara-yı latifesine tamamıyla haizdir. Gümüş levhalar üzerinde yapılan niyellerin letafeti diğerlerine faik olup bunlara “la vörrödi niyello” tabir olunur.

Niyelcilik evvelden malum bir sanat olup buna eski Yunanlar “melanon” ve Romalılar “ Nijellolm” derlerdi. Hata kurûn-ı vasıtada bile niyelcilik asarına tesadüf olunmuştur: Erkilyosun sekizinci asr-ı miladiye doğru yazdığı bir eserde niyelconun bir usul-ı istihzarı mukayyettir ki bu usulün Bizanslılardan mahuz olması kaviyyen melhuzdur.

Mösyö Övö Tersun yedinci asr-ı miladiden kalma niyelli gümüş küpeler bulmuş ve hatta üzerleri: “Benim sahibim ….” mealinde hatut ile mezyin olan eski niyelli yüzülerin resimlerini neşr eylemiştir.

-2-

Paris’te elyevm bir piyano mevcuttur – Mösyö Budr tarafından imal edilen bu alet-i musikiye şimdiye kadar misl-i nadide ahengi naşinide bir garibedir.

Bu garip piyano iki metre tulunda bir hatt-ı müstakim üzere dizilmiş bir sıra çakmak taşlarından ibaretti. Yine çakmak taşlarından mamul olan küçük çubuklarla örüldüğü halde yirmi iki muhtelif perdeden ses çıkarmak mümküm olduğundan bu taşlar vsautasuyl pek güzel havalar çalınabiliyormuş.

-3-

Size bir de acibe-yi basariyeden bahsedeceğim ki tecrübesi hem kolay hem de … ucuz. Küçük bir güzellik camı kadar, onun gibi yuvarlak bir ayna parçasını sol gözünüzle burnunuzun teşkil ettiği zaviyeye tatbik ettiniz. Yüznüzü beyaz bir duvara yahut üstü beyaz bir bez ile örtülü ve duvara asılı bir çerçeveye çeviriniz. Arkanızda kalan eşya bittabi, sol gözünüzün yanındaki, ayna parçasına münakis olacağından onları oradan görürseniz: bu gayet tabibidir, bunun şayan-ı tabib bir ciheti yoktur. Fakat bu aralık karşınızdaki beyaz duvara yahut üstü beyaz boyalı örtülü levhaya sağ gözünüzü atfeyleyecek olursanız arkanızda kalan eşyanın bir kısmını orada mürtesim görürsünüz ki bu rüyetten müteacip olacağınızda şüphe etmem.

Bu suretle arkanızda kalan eşyayı görmezseniz tersim etmiş ve bu sayede ucuzca bir camera lucida yani haber-i maziye tecrübesi yapmış olursunuz.

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Altın! O mahbube-i zerd-çehre hemen dünya kurulalıdan beri umumun enzar-ı rağbetini celbetmiş ve tebessümünü görenler, bezm-i vaslına nail olanlar dünyanın en bahtiyarları sırasında zikir olunagelmiştir.

Bu mahbubeyi kolayca elde edebilmek için insanlar bununla ülfet peyda ettikleri zamandan beri uğraşmaktadırlar. Altın yapmak meselesi pek eskidir.  Bu mesele hâlâ halledilmemiş ve halledilmek ihtimali olmadığını pek çok zaman akıl ve mantık gösterdiği ve bugün nazariyat-ı cedide-i fenniye ispat etmiş olduğu hâlde bundan insanlar büsbütün kat-ı ümit etmemişler, hâliyle iştigalden fariğ olmamışlardır.

(…)

Sanayi-i cedidenin bir rükn-i azimi olan fenn-i kimyanın esasını vazetmiş olanlar altın yapmakla uğraşanlardır. “Kimya” yahut “simya” deyince bir zaman bakırı yahut diğer kıymetsiz bir madeni altına tahvil edebilmek usulünden bahseden, daha doğrusu bu tahvilin serairini iştimal eyleyen fen anlaşılırdı. Hâlbuki kimya-yı cedit altının bir unsur-ı basit olduğunu ve anasır-ı basitenin tahvil ve tağyiri gayr-ı kabil bulunduğunu izah ve ispat etmektedir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Paris kimyagerlerinden biri, adi yapı taşında altın bulunduğunu iddia ve ilan etmişti. Evlerimizin ve bahçelerimizin duvarları bu hesapça hayli altını havi demek olacak. Dört tarafımız müstağrak-ı zer iken bundan haberdar değilmişiz.

(…)

Bilmem hatırlarda mı? Bir müddet evvel Amerika kimyagerlerinden biri buğday saplarının altını havi olduğunu iddia ederek gayet olgun başakları taneleriyle ve samanıyla günlerce kaynatmaya ve bunlardan altın çıkarmaya kalkışmıştı.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Karın ziyadece acıkırsa göze altın da görünmez. Yer ve zaman olmuş ki bir tavuk kızartması beş lira değmiş. Doğrusu ya, tabiat-ı şikem-perveraneye muvafık olarak yapılmış bir piliç kızartması bi-pahadır. Fakat tavuğun ve pilicin de sofrada bir mahzuru var. Ortaya bir piliç geldi. Taksimde kimine kanadı, kimine budu, kimine göğsü veya boynu düşecek. Muvafık-ı adalet mi? Ya hepimiz but istiyorsak? Ya hepimiz o güzelim pilicin her tarafından çaşni-senc olmak diliyorsak… Avrupa’nın kibar sofralarında buna çare bulmuşlar. Piliçleri o surette besliyorlarmış ki boyca posça güvercin kadar kaldığı hâlde etleri sıkılaşıyor ve gelişiyormuş.

(…)

Tavuk besleyenler münhasıran sütle besleyerek bu hayvanları bodur bırakıyorlar. Bazen kuvve-i fatıra bir cilve göstererek insanları da pek mini mini bırakıyor. Bunun garip bir numunesini Berlinliler yakında görmüşler. Berlin’de teşhir edilen bir birader bir hemşireden ibaret iki cüce, ahalinin pek ziyade calib-i merakı olduğu gibi bunlara heyet-i etibba da merak etmişler, vücutlarını muayene eylemişlerdir. Bu iki cüceden kız on altı yaşında, erkek ise henüz on dördündeymiş. Mahal-i veladetleri: Hindistan. Kızın ismi Fatma, erkeğin Samavn.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kibrit-i ahmer, iksir-i azam nazariyatının mevzubahis edilmediği yer, bu nazariyatın tatbikine çalışılmayan zaman olmamıştır. Âlem-i hülyanın bu en kıymettar bir sermayesidir. Topraktan altın çıkarmak… Hayır, toprağı  altın yapmak fikri acaba hangi hülya-perverin hazine’tül-gayb-ı amalinde bir hücre-i imtiyaz işgal etmemiştir?.. Asar-ı kadimede kimyacılık dünyanın her köşesinde bu tılsımı bulmak, bu sihri elde etmek için çalışıyordu. O sayede her biri iksir-i azam kadar kıymetli birçok keşfiyat vücuda geldi; fakat neye yarar, iş toprağı altın edecek cevheri bulmaktır. Bunun için varlarını, varlıklarını feda edenler oluyordu.

Fransızların “piyer filozafal” [pierre philosophale] dedikleri bu kibrit-i ahmer uğruna sarf-ı gencine-i hayat edenler “alşimist” [alchimiste] namıyla yad olunurlar; “onlara şimist [chimiste] = kimyager” vasfı çok görülür. Hiç bir zaman elde edilemeyecek bir ümit arkasından koşanlara da “piyer filozafal arıyor!” diye taş atarlar; “piyer filozafal” Fransızlarda vahi, muhal-i mevhum ümniyeler mana-yı mecazisinde daima müstameldir.

Kibrit-i ahmer nazariyesinin, boşluğu ecsam-ı basitenin katiyen tayini ile bunları mahiyeten na-kabil-i tagayyür olduğuna kesb-i yakin edildiği, yani kimya bir fen olarak meydana konulduğu zaman tahakkuk etmiştir. Bir cism-i basitin tagyir-i mahiyet-i hakikesine imkân olmadığını, altının daima altın kalacağını, gümüşü, bakırı değiştirip altın yapmak muhal olduğunu ispat etmek bütün kurun-ı vustanın kibrit-i ahmer nazariyesine dehşetli bir yumruk indirmekti. Artık fennin hakikat-i ulviyesine inananlar iksir-i azamı dillerinden, gözlerinden düşürdüler; altın topraktan çıkarsa da toprağı altın etmek mümkün olamayacağını kabul edenler çoğalmaya başladı. O kadar ki bugün fünunun taammüm ettiği yerlerde alşimistler, iksirciler hemen madum sayılacak derecede nadirdir.  

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Paris’te su pahalı olduğundan Trokadero’da [Trocadero] yapılan fıskiyelere su bulmak meselesi müteahhitleri hayli düşündürmüştü. Nihayet Mösyö Trove’ye müracaat ettiler. Bu mahir zekâ ihtira ettiği tertip sayesinde pirinç tanelerini ince, parlak maden kırıntılarıyla karıştırarak su yerine fevvarelerden saçmaya ve bununla nazarları aldatmaya muvaffak oldu. Renkli elektrik ziyalarının mahirane idare ve tevzii, inikâsatın nigeh-firib telelüü uyun-ı temaşaya bin sekiz yüz doksan dokuz sergisinin sihir-amiz fıskiyelerini, şelalelerini ihtar etti. Pirinç tanelerinin bu tecelli-i abgûnesi bin dokuz yüz ekspozisyonu için keşif ve ihtira edilen tertibat ve tasniatın en parlağı olmakla beraber şayan-ı dikkattir.

Her şeyde yalnız parlaklık aranmaz, metanet ve devam da lazımdır. Şimdiye kadar fotografyanın türlüsü tecrübe edildi: Kâğıttan tutunuz da çinko üzerine, bakır üzerine, ipekli kumaşlar üzerine, deriler üzerine, porselen üzerine, hasılı her şey üzerine fotografyalar yapıldı; fakat bunların çoğu lazım olan metaneti, devamı haiz olamıyor. Kâğıt yırtılıyor, bakır ve çinko bozuluyor, deriler çürüyor, porselen kırılıyordu. Vakıa bunların ev içleri gibi kapalı mahallerde muhafazası kabilse de bazen resimler öyle yerlere konulmak istenilir ki oralarda kâğıtları, derileri, ipekleri, porselenleri yağmurdan, güneşten, kardan yahut bir katı cismin gelip çarpmasından vikaye edecek hiçbir şey yoktur. Mesela Almanya ile İsviçre’de ölülerin tasvirlerini mezar taşlarına yapıştırırlar. Hâlbuki bir mezar taşı üzerinde tesirat-ı havaiyeye mukavemet edebilecek hangi fotografya vardır?.. Mermerin içinde bir yer yapıp resmi oraya yerleştirmek, üstünü de bir camla örtmek vakıa hatıra gelmeyecek bir tedbir değilse de bunun da mürur-ı zaman ile bozulması tabiidir. O gibi yerler için kalınca porselen üstüne yapılıp ateşte pişirilen fotografyalar hepsinden muvafıktır.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.