On Yedinci Asır

Dekart [René Descartes] , Boalö [Nicolas Boileau]- Kartezyanizm, Klasisizm

Fage [Émile Faguet] yine o risalede tenkidin Fransa’da zuhurundan on yedinci asra kadar olan ahvalini şöyle hülasa ediyor: On altıncı asırdan evvel tenkit yalnız ahenk mesailiyle uğraşırken sonraları lisan ve sarf meselelerini de ele alır. 1550 senesinden on yedinci asrın bidayetine kadar üslup ve şekil davalarına ehemmiyet verilir, Paskal’ın [Blaise Pascal] zamanına kadar bunların ıslah ve telhisi için çalışırlar ve Paskal ile beraber en mühim mesail-i tenkidiye ortaya çıkar. Şu hâlde asıl tenkit on yedinci asırla meydana gelmiş demektir. Ahlak ile edebiyatın münasebetleri, zevk-i selimin ne olduğu yolunda bahislere ilk defa olarak o zaman merak edilir, güzel yazmakla ikna etmek birer sanat mıdır yoksa bunlardan yalnız biri mi mevcuttur? Endişeleri meydan alır.

(…)

Tenkidin Fransa’da ibtida-yı zuhurundan Boalö’ye kadar geçirdiği devirler gözden geçirilirse görülür ki Sekaleyjer, Dobellay, Malereb, Balzak [Honoré de Balzac] vesairenin esas meslekleri kudemayı taklit hakkında mevzu kavaidi şiddetle terviçten ibarettir. Bunların fikrince eser kudemanın eseridir. Onların vardığı mertebe-i tekemmüle bugün vasıl olmak gayr-ı mümkündür ve mümkün olan derecesine vusul için yegâne çare yine onları taklit etmektir.

(…)

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Böylece en evvel müfekkiresinin ki zatiyet-i esasiyesi onunla kaimdir: “Düşünüyorum demek ki varım.” Bade ruhun gayr-i maddiyetine, âlem-i hariciyenin mevcudiyetine kesb-i emniyet ederek âlem-i makulata geçer. Hüsn-i idare edilen akıldan hiçbir şey kurtulamaz, dest-res olunan netayic-i iptidaiye bu usulün bütün mehasini ispat ve temin eder.

-Mabadı var-

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

On Yedinci Asır

Dekart [René Descartes] , Boalö [Nicolas Boileau]- Kartezyanizm, Klasisizm

-Mabad-

Kartezyanizm intibah-ı maarif devrinin tevlit ettiği harekât-ı edebiye ve fikriyeyi tenvir eder, bu hareketi idare eden fikr-i cedidi mücerret bir surette gösterir. Esası mecmuayet-i eşyayı fennî olarak bir tasavvurdan ibaret olup bunda hakikatin hakim-i mutlağı akıldır. Dekart bu akli efkârın teselsülat-ı mantıkiyesiyle revabıt-ı hakayıkı ispat etmeye memur eder. Bedahete vusul için kendisi “rasyonel” bir usul tutmuş, başka usulleri reddetmiştir. İtikadınca bu usul ile her hakikatin bir gün ele geçmesi memuldür.

(…)

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kartezyanizm son derece fennî olduğundan bir “hikmet-i bedayi”i yoktur, olduğu kadarı da sanatı fenne tahvilden ibarettir. Fakat bazı cihetleri klasisizmin ruh-ı esası ile pek mütevafıktır. Fikir ile maddenin mufarakat-ı katiyesi, müfekkirenin ehemmiyet-i fevkaladesi Dekart felsefesinde olduğu gibi o zamanın edebiyatında da caridir. Bu edebiyat da tabiat-ı muhiteyi bertaraf edip yalnız insan-ı maneviyi tetkik etmek fikrinde sebat gösterir. Felsefede olduğu gibi edebiyatta da insan düşüneceği, arayacağı, beyan edeceği şey ancak hakikattir.

(…)

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bu zata verilecek cevap:

– Avrupa aheng-i edebîsi nedir? Siz bunu ne biliyorsunuz?

sualinden ibaretti. Fakat bu kadar doğru bir sözle biçareyi alenen teçhil ve ilzam etmek nezakete yakıştırılmadığından emsali boş laflara yapıldığı gibi o vakit sadece sükût edilmişti.

Geçen hafta Çarşamba günü çıkan İkdam’da yine bu imzanın fazıl-ı muhterem Şemseddin Sâmi Beyefendi hazretlerine karşı kullandığı o muceb-i nefret lisan-ı mütecavizane artık kendisinin nezaket göstermeye değmeyeceğini ispat ettiğinden şu birkaç sözü yazmaya lüzum görülmüştür.

(…)

Kısa Birkaç Söz yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bahsettiğimiz makale-i tariziyede, Salon Köşeleri unvanıyla Servet-i Fünûn’a derç edilen romanda dans etmenin Türklerce âdeta fezailden ve ulum ve marifetin en büyüklerinden addolunduğuna, dans bilmeyenlerin âdeta hamakatla ve daha doğrusu terbiye-i medeniyeden mahrumiyetle itham edildiğine dair bir fıkra vardı. Bunun saika-i garezle ileriye sürülmüş bir iftira olduğunu ispat için Servet-i Fünûn’un 385’inci nüshasından bu bahse müteallik fıkraları işte aynen naklediyorum:

(…)

Kısa Birkaç Söz yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Geçen iki makalede izah olunan timsallerde nazar-ı dikkate çarpan bir nokta var ki o da bunların ta ezmine-i kadimeden beri payidar olup kalemleri ve umum-ı efrad-ı beşer beyninde intişar eyleyebilmeleridir.

Filhakika bir dinin ayinleri kadar dikkatle muhafaza olunan şey nadirdir. Zamanımızda Katolik memleketlerinde hâlâ Latince dua olunuyor. Museviler Tevrat’taki İbraniceyi kullanıyorlar. Yakın vakte gelinceye kadar sünnet için istimal ettikleri bıçak taştandı. Vaktiyle madenler meçhul olduğu zamanlarda tabii taştan bıçak kullanmaya mecburiyet vardı. Sonra maden keşif olunduğu hâlde bile Museviler bu taş bıçağı bırakamamışlardı.

Merasim-i içtimaiye de böyledir. Merasim-i içtimaiyenin hemen kâffesi beşeriyetin vahşet zamanlarında bir adamın diğer birine karşı melhuz olan tarizinden kurtulmak için vücut bulmuştu. Beşeriyet bu devr-i vahşeti çoktan geçirdiği hâlde yine o âdat ve merasim -velev ki biraz tahaffüf etmiş olsun- bakidir.

(…)

Bunun sebebini anlamak için şu noktaya dikkat etmelidir: Bir şey farkına varılmaksızın taklit edilir ve taklitten içtinap için kuvvet sarf olunmazsa bu suretle taklidin vukuu gayet kolay olur. Esneyen bir adamı görüp esnemek, hiddetli bir kalabalık içine karışıp hiddetlenmek, bir moda taammüm ettiği zaman onu kabul etmek kadar kesirü’l-vuku bir şey yoktur. Hâlbuki muhakemat-ı akliye neticesinde vücut bulan taklitler pek nadirdir.

(…)

Sembolizm yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Müverrihlerden birçokları timsal-i kanunilerden bazılarını, mesela merasim-i izdivaciyede zevce kaçırılıyormuş gibi hareket edilmesini, Romalılar zamanında cereyan eden davalarda muhakemelere bir düello rengi verilmesini ezmine-i kadimeden, hani şu teehhül için zevceyi hakikaten kaçırmak, bir ihtilaf zuhurunda hall-i mesele için silaha sarılmak elzem bulunan vakitlerden intikal etme bir yadigâr gibi telakki etmişlerdir. Fakat hiçbir kimse bu âdatın böyle payidar oluşunun sebebini taharri etmemiştir. Bir hadiseyi ilmen izah etmiş olmak için sadece “Vaktiyle filan âdetten kalma bir şeydir” demek kifayet etmez. Niçin kaldığını da izah lazımdır.

(…)

Sembolizm yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Hasılı eski efkâr ve hissiyatın yerine yeni efkâr ve hissiyatın kaim olması yavaş yavaş ve azar azar olur. Bir heyet-i içtimaiyenin efkâr ve hissiyatında, âdatında ani bir tahavvül gayr-ı kabildir.

(…)

Sembolizm yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Mükevvenata bir nazar-ı ciddi-i iman atfedebilenler anlamışlardır ki muhtelif yerlerde muhtelif şekillerle vukua gelen birçok hadisatın esbabı ve suver-i vukuiyesi arasında ya ayniyet yahut kuvvetli bir müşabehet bulunuyor. Mesela, bir cismin sukutunu icap eden sebep ne ise ecram-ı semaviyede muvazeneti temin eden sebep de odur. Bu hadiselerin esbabında ayniyet-i mutlake olduğunu pek çok tetkikat ve tecarib ile tahkik eden erbab-ı irfan nihayet “Bilumum ecsam yekdiğerini cezbeder ve bu cazibenin şiddeti ecsamın kütlesiyle beynlerindeki mesafeye göre mütebeddildir.” hükm-i umumisini istihraç etmişlerdir ki işte lisan-ı fende bu hükme “kanun” derler. Yine mesela beşeriyetin terakkiyat-ı umumiyesini tetkik eden erbab-ı temeyyüz, cemiyat-ı beşeriye ile vücud-ı insani arasında bir müşabehet-i tenemmi olduğuna dikkat ederek hayat-ı cemiyeti idare eden esbap ile hayat-ı beşeri tanzim eden sebepler arasında ayniyet değilse bile gayet kuvvetli bir müşabehet bulunduğunu tahkik etmişlerdir. Bugün ilm-i muaşeret=Sociologie ile ilm-i hayat=Biologie kavanini yekdiğerine muhazi olarak mütalaa ediliyor. Hatta tetkik ilerledikçe küre-i arzın ecsam-ı mürekkebesini, feza-yı bi-intihanın ecram-ı hadd-i na-pezirane izhar ve taklib eden kavaninin de şerait-i muaşeret-i beşeriyeyi peyda eden kanunlarla münasebetini tayin ediyor.

Hadisat-ı muhtelifenin esbabı arasındaki münasebat-ı samimiyeyi ifade eden desatir-i hakikatten belki en mühimi destur-ı tekâmüldür. Tekâmül, bila-istisna her şeyin bir nokta-i kemale vusul için birtakım kavanin-i muntazama altında olarak daimi ve tedrici tahavvül hâlinde bulunması demektir. Şüphe edenlerin tetebbuat-ı ciddiye ile anlayabilecekleri bir hakikattir ki kâffe-i avalim-i suriye gibi beşeriyetin kuva-yı maddiye ve maneviyesinin de takip ettiği hatt-ı hareketi destur-ı tekâmül tayin eder. Yani kâffe-i mükevennat gibi insanın kuva-yı maddeye ve maneviyesi ve şerait-i hayat ve muaşereti daima tahavvül ede ede bir nokta-i kemale takarrübe saidir. Kuva-yı beşeriye bu destura tabi olunca o kuvvetlerin asarı olan masnuat-ı beşeriyenin de bunun haricinde kalamaması aklen zaruri görünüyor.

Bu hâlde masnuat-ı fikriyemizden olan edebiyatın, yegâne bir istisna olarak bu desturun muhit olduğu tesirattan azade kalacağı -akıl ve mantık dairesinden çıkılmadıkça- nasıl iddia olunabilir?

Evet, her şey gibi bütün akvam-ı sairenin edebiyatı gibi bizim edebiyatımız da bir intizam-ı tabii ile müselsel ve muttasıl cereyan edegelen tahavvülat-ı tedriciyeden hiçbir zaman kurtulamamıştır ve kurtulamaz. Bu cihetle edebiyatın şekl-i kadimini muhafaza arzusunu besleyenlerin şu temenni-i muhali, hikmet-i hilkate mugayir olarak sahiplerine telehhüf-i hirmandan başka bir şey kazandıramaz. Vaktiyle yazılmış beş on gazelin muhafaza-i revacı emeliyle edebiyatımızın tahavvülüne vakfe-i sükûn tahayyülü ayniyle tahdid-i hayat için kürenin hareketini tatil arzusuna düşmeye benzer. Bugünkü edebiyatı Nâbî vadisine irca etmek kuruntusuyla oyalanmak ise bir pir-i muhtezirin şebaba avdet edebilmek hülyasını beslemesi kabîlinden bile değildir. Edebiyatın tahavvülatını intaç eden esbabın başlıcaları maarif ve sanayide, ahlak ve âdatta ve şerait-i muaşerette husule gelen terakkiyat ve tebdilattır. Daha umumi olarak denilir ki fikr-i beşeri silsile-i tahavvülatında bir noktadan diğerine isal eden sebepler edebiyatı da derece derece tekâmüle sevk eder. Fikr-i beşer gibi edebiyatta da tahakkuk eden her derece-i tekâmül öyle bir neticedir ki husulünü müteakip kendisine vücut veren esbabın da tekâmülünü intaç eder bir sebep oluverir. Mesela maarif ve sanayiin, âdat ve ahlakın ve şerait-i muaşeretin terakkiyatı edebiyatın terakkisini icap ettiği gibi bu suretle hasıl olan terakkiyat-ı edebiye de onların terakkiyatını intaç eder.
(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Nef’î’den sonra edebiyatımızda inhitat başlıyor. Bunun sebebi Nef’î zamanına kadar İran’dan bize akseden şule-i pesmande-i medeniyet büsbütün intifa-pezir olarak artık Acem medeniyet ve edebiyatından istifade imkânı kalmamış olmasıdır. Hatta Nedim gibi Vâsıf gibi şuaranın Türk şiirine bir dereceye kadar edebiyat-ı İraniye haricinde, yerli bir renk vermeye çalışmaları Acem edebiyatının artık solmuş olduğunu gösteren netayicden biridir. Fakat bu tespit semere-dar olamadı. Çünkü esbabın husulünden evvel netayice vusul mümteni olduğu gibi Acem medeniyetinin yerine bir medeniyet-i cedide tesis etmeden evvel esaslı bir edebiyata malik olmak da mümkün değildir.

(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İnsanda fıtraten öyle meyiller var ki bu meyillerin sevkine tabiyetten kendini asla kurtaramayarak aguş-ı maderden ahir ömrüne kadar yaşadığı mahallenin eczasından bulunduğu heyet-i içtimaiyenin icabatına, yani daire-i muhitanın tesiratına göre tarz-ı hayatı suret-i maişeti o temayülat-ı fıtriyeden müteessir olup gidiyor.

(…)

İnsanın taklide meyli daha aguş-ı maderdeyken zahir olur. Terbiye-i etfalin, terbiye-i umumiyenin esasını bu meyl-i beşerde aramalıdır. Bir çocuk lisan-ı maderzadını hemen taklit ile öğrenmeye başlar.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Dünyada eşya-yı maddiyenin vücudu asıldır. Bunun bir de gölgesi ve hayali vardır. Fakat vücud-u beşerde emr-i berakistir. İnsanın efal ve harekâtı bir vücuttur. Lakin asıl olan bu fiil ve hareket değil, bunun dimağda daha evvelce husule gelmiş şekil ve hayalidir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Nâbî ve Nef’î’den sonra gelen şairler -ki eserleri edebiyatımızın devr-i vukuf ve inhitatını gösterir- zamanlarında medeniyet-i İraniye muntafi olduğu için seleflerinin ve dolayısıyla İran şuara-yı kadimesinin birer mukallidi olmaktan başka bir şey yapamamışlar ve içlerinde gerçekten hassa-i şairiyetle mütehalli olanlar bile edebiyatımıza hiçbir eser-i terakki ihda edememişlerdir.

(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bu devr-i tedenni -haklı haksız her ne ise- Şinasi’ye nispet edilen devr-i edebî ile hitam buluyor. Edebiyatımızın bu esnada geçirdiği tahavvülat, terakkiyat-i fikriyemizin süret ve şiddeti nispetinde müteheyyicdir. Medeniyet-i garbiyeden aldığımız sermaye-i marifetle hasıl olan meslek-i cedid-i edep atiye büyük terakkiler vaat eder bir tab-ı civani ile münceli olmuş; kudemanın mübalağatı, sanayi-i lafziyesi bi’n-nisbe gayet seri bir surette layık oldukları tabaka-i itibara tenezzül etmiş; şiirde evvel-be-evvel bir mevzu-i şairane aranacağı sonra o mevzuun hüsn-i tebliği için -efkâr ve hissiyat ve hayalat-i tabiiyet ve samimiyetten inhiraf etmemek üzere- zevk-i selimin tayin edeceği surette mecazattan istifade olunacağı, elfazın hizmeti ise mananın maksut olan tesiri husule getirmesini teshilden ibaret olmak lazım geleceği anlaşılmış.

(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Meslek-i cedid-i edep bir medeniyet-i müterakkiyenin mahsul-i bihini olduğu için terakkiyat-ı atiye istidat ile vücuda geldi. İşte bu terakkiyatın paye-i evvelini şunun bunun “Dekadanlık” diye tahkir ettikleri meslek-i ahir-i edebîdir. Bu meslek-i ahir on üçüncü karn-ı hicri meslek-i edebîsine henüz pek müşabih ise de öteden beriden düçar olduğu tarizatı da gösteriyor ki, aralarında biraz fark bulunacak.

(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şimdi yine sadede rücu ile deriz ki: Mesalik-i muhtelife-i edebiyemizin suret-i teselsülleri ve mahiyetleri hakkında hülasaten birkaç söz söyledik; bunda daha ziyade şiir ile iştigal ve tahsisen şiirden misal irat edişimiz evvela tarz-ı kadim-i nesrin mukayeseye tahammül edemeyecek kadar zayıf ve elyevm tamamıyla metruk olmasından, saniyen tetkik ve mukayese dairesinin tahdidi tefhim ve tefehhüme suhulet bahşedeceği mütalaasından ileri geldi. Bu mütalaamda irat edilen delailin şaibe-i tarafgiri ile tağlit edilmiş şeylerden olmadığını kemal-i saffet ve katiyetle temin etmekten çekinmem.

(…)

Makale-i Mahsusa yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.