İslamiyet’in en büyüklerinden biri kâğıt üzerinde olmayan her ilmin zayi olacağı düstur-ı hikmetini vaz ederek bütün tetkikat ve malumat-ı beşeriyenin sebt ve kaydı lüzumunu irae eylediği gibi ilim ve marifetin gayet kıymetdar bir mahfazası demek olan kitabın ve bu kitabı teşkil eden evrakın kadir ve kıymetini bilater etmiştir.

Kâğıt bizce mübarektir. Hatta nezd-i İslamiyet’te şimdilerde memba-ı ilim ve marifet görülen Avrupa’nın kâğıdı kâğıdın kadir ve kıymetiyle ve şerefiyle gayrı mütenasip bir surette mesela paket sarmakta istimal etmesini ve olur olmaz murdar yerlere atmasını müstehcen görürüz. Ulemamızdan bazı zevat sokak ortasında ve umumun pamal-ı müsamahası olacak bir yerde atılmış kalmış olan kâğıt pareleri –zerre kadar bir şeyn addetmek üzere değil belki sevap görerek– eğilirler toplarlar, ayak basılmayacak bir kenara koyarlar. Velhasıl sebeb-i hayatımız olan ihsan-ı hüda bulunan akvat-ı yevmiyemizin nişaneleri yani ekmek kırpıntıları bizce nasıl şayeste-i tevkir ise kâğıt parçaları da öylece şayan-ı ihtiramdır kâğıt en mübarek eşyadan maduttur. Kâğıt bildiğimiz beyaz ve mücella ve muntazam surette ezmine-i atikadan beri malum olmayıp terakkiyat-ı medeniye mahsuludur. Pek kadimde Mısır’da neşvünema bulan bir nevi nebatın evrakı kurutularak ve terbiye edilerek bunların üzerine yazı yazılırdı. Bilahare hayvan derileri bunun yerine kaim oldu. Tirşe denilen bu deri kâğıtlar elan bazı hususatta müstemil ve ez-an-cümle büyük mektep diplomaları böyle tirşe üzerine matbu ve muharrerdir.

Bilahere paçavradan kâğıt imali usülü keşf olunup terakkiyat-ı medeniyenin lüzum gösterdiği malzeme-i tecrübe ihtiyaca kâfi bir raddede tasnie başlanıldı. Kâğıdın icadı Çinlilere matuftur. Bugün Çin’de ve Japonya’da kâğıt Avrupa’dan ziyade sarf edilmekte olduğu ve yalnız vasıta-ı tahrir olarak kullanılmayıp sair ihtiyacatta da kâğıttan istifade edildiği malumdur. (…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

“Âlemde bir kanun vardır ki bilcümle tekevvünat ve hadisat-ı tabiiyeye şamil olduktan başka vakayi-i siyasiye ve içtimaiyeden hiçbiri onun haricinde değildir. Bu kanundan maksat, tekâmül-i tedricîdir. İşbu kaide-i külliye mucibince âlemde her şey tedricen zuhura gelir. Anen-fe-anen derece-i kemale vasıl olur. Tarih-i kâinatta defaten zuhura gelmiş mühim bir hadiseye tesadüf olunamaz.” [*]

* Servet-i Fünûn – numara 318, sayfa 82.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

Bernar’ın balonuna inanmazsak da Ernest Bazin’ın gemisine inanacağız. Çünkü denizde açılmış, evvelce farz ve tahmin olunan muhassenatını göstermiş. Bizim için henüz “miş”li söz söylemek mecburidir. Görmedik. Görenlerden naklediyoruz. Ernest Bazin sefinesinin tertibatı hakkında musahabatımızda şimdiye kadar hayli malumat vermiştik.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Terakkiyat-ı fenniye her cihette olduğu gibi fenn-i inşaatı da kamilen değiştirdi. Hele ikametgâh-ı hususiyelerin taksimatında, vaziyetinde, tarz-ı inşasında büyük tebeddül görüldü. Bu tebeddül sade Avrupa’da değil, memleketimizde dahi meşhut oluyor. İnşaat-ı cedidenin atika ile olan mübayenet-i külliyesi bazı mahallelerimizde yeni yapılmış evlerle orada eskiden kalma, kırk elli daha ziyade yaşta ikametgâhlara bir nazar atfıyla anlaşılır. Eskilerin basık, donuk şekli; güneşsiz, rutubetli hâli nerede, yenilerin mürtefi bodrum katları üzerine oturmuş mütebessim, zarif, aydınlık, kurak manzarası nerede! Şimdi mimarlar kavaid ve kavanin-i inşa ile beraber kavaid-i hıfzıssıhhaca da kat’a nazar-ı dikkatten dûr tutmuyorlar. Güneşin girmediği eve hekimin gireceğini, binanın rutubetli yerlerde çabuk eskiyeceğini bilirler, ev sahiplerine söylüyorlar. Onun için yeni inşaatta ömründe içine ziya-yı müstakim-i şems nüfuz etmemiş, daima ratıp bir koku neşreder o cesim avlular, güneşten mahrum şimal tarafına maruz cepheler, yeşil duvarlar hiç görülmüyor.

(…)

Paranın sarfından korkulmadıktan sonra hıfz-ı sıhhat ve “konfor” kavaidine mutabık olarak Paris’te Klişi [Clichy] Sokağı’nda inşa olunmuş yeni evler gibi ikametgâhları vücuda getirmek pek kolaydır. Zaten musahabemizi enmuzec-i terakkkiyat-ı fenniye ve sıhhiye olan şu evi tarif için başlamıştık; asıl maksada gelmeden uzunca bir mukaddeme serd ettik. Hâlbuki mukaddeme dediğimiz bahisler o kadar mühim ki her biri hakkında uzun uzun makaleler yazmak lazımdır. Gelelim Klişi Sokağı’ndaki yeni eve:

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Mimar Mösyö dö Enruel’in planı mucibince ve gayet zengin bir zatın parasıyla -kiraya verilmek üzere- yapılmış olan bu hane üç kata ve her katı yedi daireye münkasımdır. Her bir daireyi ayrı müstecir işgal eyleyecektir.

(…)

Aşağı kattan yukarı çıkmak üzere mevcut asansör sayesinde yukarı katlar daha pahalıdır. Şimdiye kadar alt katların icaresi yüksekti. Şimdi iş ber-aks olmuş, semadan itibaren birinci kat zeminden başlayan birinci kata tercih olunmuştur.

Hane dâhilinde ahır, arabalık yoktur. Bunlar için karşı tarafta ayrı kısım inşa edilmiştir.

Geceleri merdivenler karanlık durur fakat merdivenlere çıkan bir kapıyı açınca on dakika müddet -yani siz geçip gidinceye kadar- oralar mükemmelen ziyadar olur.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Teshinin elektrik ile olduğunu söylemiştik. Dairenin her tarafında hararet-i elektriği neşreden nikelli tel dolaşıyor, tel birtakım madeni levhaları teshin ederek latif bir hararet tevzi eyliyor. Her taraf hatta helalarda bile derece-i hararet müsavi bulunuyor.

(…)

Bu kadar mükemmeliyete karşı şu binanın bir kusuru var. Kirası gayet yüksek, her kesenin harcı değil. Ne yapalım, içinde oturamadığımıza göre böyle tarifatını okuruz ya!

Yeni hanede her hizmet elektriğe ve makineye gördürüldüğü gibi İngiltere’de bazı inşaat-ı cedidede görüldüğü üzere kapının yanına kendi kendine müteharrik bir küfe vaz olunacaktı ki bu da müstecirler arasında sarhoş gelenleri yataklarına kadar götürecektir.

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Asr-ı ahirde ulum ve fünunun ve sanayinin fevkalade terakki ettiğine kimsenin şüphesi yoktur. Daha doğrusu ulum ve fünunun zannolunduğu derecede terakkisinden şüphe edenler bulunmakta ve beşeriyetin temin-i saadet ve istirahati yolunda terakkiyat-ı ilmiyeden muntazır olan faydanın istihsal edilemediğini iddia edenler görülmekte ise de sanayiye teferru eden malumat-ı beşeriyenin vüsat bulduğu ve bu sayede sanayinin pek ileriye götürüldüğü müttefiken cay-ı inkâr görülmüyor.

(…)

Alüminyumun hüviyeti hakkında şimdiye kadar Servet-i Fünûn pek çok söz söylemiş ve hatta asar-ı medeniyeyi terakkiyat-ı sınaiyeye nispetle öteden beri birer madene nispetle yâd etmeleri, mesela Tunç Devri, Bakır Devri, Demir Devri demeleri nazar-ı itibara alınarak asr-ı ahir-i medeniyete de “Alüminyum Devri” demek münasip olacağını göstermişti.

(…)

Sanat ilerliyor lakin tetkikat-ı fenniyyeden de erbab-ı fen hali kalmıyorlar. Bizim asla merakımızı calip olmayan, hatırımıza gelmeyen cihetleri düşünüp taşınıyorlar. Hem merakımızı tahrik, hem de bu merakı bilahare hal ve fasıl ediyorlar. Mesela erbab-ı fenden biri Bahr-i Siyah’ta tetkikat icra ederek görmüş ki bu denizin suları bir umka kadar hayvanat ve nebatat-ı bahriyeyi besleyebilip ondan aşağıda asar-ı hayat görülmüyor. Niçin? Bahr-i Siyah bize pek yabancı olmadığından hâl ve şanı hakkında icra olunan tetkikata ve bu tetkikat sırasında meydana çıkan “niçin”lere verilecek cevaplara merak ederiz. Bahr-i Siyah’ta 1800 metre umktan aşağıda asar-ı hayat görülmeyip ancak birkaç nevi mikroba tesadüf olunabilmekteymiş. Ah bu mikroplar!

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Gemiciler şimdi dalgaların dehşetinden eskisi kadar korkmuyorlar. Zeytinyağı dökerek yahut sabunu iyice köpürtüp köpükleriyle dalgaları yıkayarak şiddetini teskine çare buluyorlar. Sabunu biz yalnız vasıta-ı tathir bilirdik. Dalgaların şiddetini izaleye de hizmet ediyormuş. Bu hizmetinden kat-i nazar ederiz, bizim için temin ettiği istifadeden memnun oluruz ve sabunu severiz. Erbab-ı sanat sabunlara türlü türlü şekiller verdikleri ve bize sevimli gösterdikleri gibi bundan istifademizi de tezyit ediyorlar.

(…)

Kumlu sabunları yeni çıkma eşyadan olduğu gibi “samandan kaldırımlar” da yeni işitilmiş şeylerdendir. Almanya’nın inşaat mecmualarından biri de samandan kaldırımlar imal edildiğini haber verip suret-i imalini de bildiriyor. Sokaklarda bu kaldırım meselesine bir türlü karar verilemedi. Ecdadımızdan kalmış taş kaldırım usulünü Avrupa memalik-i medeniyesi beğenmiyor. Çabuk aşınıyor, çukurlar hasıl ediyor. Müzahrefat toplanıyor. Mürur u uburla gürültü çıkarıyor. Tahtadan kaldırımlar tercih olundu. Bunda da matlup olan derecede taharet görülmedi. Yaya kaldırımlarının yapıldığı suret yani asfalttan imali meydana geldi. Bu da cesim caddelere tatbik olunamadı. Hayvanların ayağı kayıyor. Samandan kaldırımlar bunların hepsine faik mi? Bilemeyiz. Fakat nasıl yaptıklarını Alman mecmua-i fenniyesinin tarifinden anlıyoruz.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Büyük pederim şeyhuhete yaklaşmıştı. Doksan sekiz yaşında fakat kuvve-i hafızası hemsal olanlara nispetle şayan-ı takdir olup gördüğü vukuat-ı cihanı, işittiği rivayat-ı atikayı birer birer derhatır eder ve intizamına halel vermeden nakleylerdi. Kârdide, vâkıf-ı ahval bir zat olduğu gibi bu mini mini küre-i arzın her tarafını da gezmiş, dolaşmıştır. Henüz devre-i medeniyetin bu derece kemale vasıl olmadığı zamanlar küre üzerinde ömür süren insanların medeniyeti tekemmül etmiş farz eyledikleri hâlde henüz bedeviyet ve vahşet vadilerinde payan olduğuna dair birtakım hikâyeler ve fıkralar da büyük pederimin mahfuz-ı hatırasıdır. Bu hikâyeler ve fıkralar bize o kadar garip görünüyor ki büyük pederimin nakliyatına biraz da hayalat karıştırdığı zehabını hasıl ediyor. Fakat bu rivayatı bilahare tarihin zapt ve kaydettiği vukuat ile tatbik ederek bu geçmiş zamanların ahvalini büyük pederimin tasviratıyla tamamen mutabık oldum. Bir akşam bu zat bervech-i ati idare-i kelam ediyordu:

İnsanlar için oldukça bir maişet ve istirahat temin eden bu derece-i tekemmül ve medeniyet birdenbire istihsal olunamamıştır. Bugün bizim vasıl olduğumuz mertebeye vasıl olabilmek için vahşet, bedeviyet ve nim-medeniyet devirleri geçilmiştir. Bu devirlerde ecdadımız vahşete karib bir hâlde yaşamaktaydılar. Her ne kadar o zamana da bir devr-i medeni ıtlak eylemişlerse de bugün malik olduğumuz esbab-ı medeniye elde bulunmadıkça ne surette istirahatin ve maişetin temin olunabileceğini şimdi biz tahminden aciziz.

(…)

Gelecek Zaman Hikâyeleri yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Büyük pederimin hikâyesi bitti. Bu zat daha pek çok muammer oldu ve eski zaman masallarından birçoğunu bize nakletti. Âlem-i insaniyetin o zamanlar nasıl bir hâl-i vahşet ve bedeviyette bulunduğu hakkında bize fikirler verdi. Fakat kim bilir? Elli asır sonra gelenler de bizim için aynı fikirde bulunmayacaklar mı?

Gelecek Zaman Hikâyeleri yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bugün âlem-i medeniyette fünun ve maarifin vasıl olduğu mertebe-i terakki bir müddetten beri şayan-ı tetkik ve münakaşa görülmeye başlanmıştır. Beş on sene evvel fen ve marifetin akla hayret veren mahsulleri, ihtiraları, icatları meydana geldiği yani dünyanın bir ucundan diğer ucuna bir an içinde haber ulaştıran telgraf, arasında kilometreler bulunan şehirler sekenesini birbiriyle konuşturup görüştüren telefon ve daha bu gibi bedialar âlem-i insaniyete bahşedildiği zaman hiç kimse ulum ve maarifin kuvvet ve iktidarından şüphe etmeye cesaret edemiyor ve her türlü terakkiyat-ı medeniyeyi ve bu terakkiyata müftekir görünen istirahat-i beşeriyeyi bu yüzden bekliyordu… Lakin şimdi öyle değil. Fünun-ı hazıranın medeniyete tesirini iddia edenler içinde bunun aleyhinde bulunanlar var. Hem de Jan Jak Russo’nun [Jean Jacques Rousseau] yaptığı gibi yalnız ahlak nokta-i nazarından tamim-i maarifin tesirat-ı seyyiesi de muhakeme edilmekle kalmayıp âdeta fenin hiçbir iş beceremeden, beşeriyetin maneviyatını tezelzüle uğratarak iflas ettiği bile söyleniyor…

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Gümüş ile altın esasen bir unsurdan ibaret olup gayr-ı malum bir tesir-i tabii altında böyle kisvelerini değiştirmiş olabilirler. Elmas ile kömürün kıymetçe, manzaraca aralarında ne kadar fark var. Hâlbuki bir kimyager nazarında zerre kadar fark yok. İkisi de bir unsur. Bunu kimyagerler tasdik ediyorlar. Çünkü ikisini de yakınca hamız karbon husule geldiğini görüyorlar.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bir taraftan kimyagerlerden hâlâ altın imaline çalışanlar olduğu ve Nivyorklu [New York] Mösyö Amens asırlardan beri beşeriyetin bir maksat edinip çalıştığı bu noktaya vusul kendisi için müyesser olduğunu ilan ettiği bir sırada, diğer cihetten küre-i arzın bir noktasında hem de sarp dağlarını, tehlikeli yarlarını, seriü’l-cereyan nehirlerini geçmek pek güç olan, vesait-i nakliyesi bulunmayan bir yerde, Amerika’nın nihayet-i garb-ı şimalini teşkil eden Alaska’da keşfolunan altın madeni damarlarına binlerce halk koşuyor.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Amerika’da birkaç ay evvel geceleri bir cesim cism-i muzinin dolaştığı, cihat-ı erbaaya doğru hareket icra ettiği yazılmış ve hatta birçok şehirler ahalisinin bunu bir garibe-i semaviye olarak telakki eyledikleri söylenmişti. Bilahare bunun mucidi tarafından tecrübesi icra edilmekte olan bir balon olduğu ve balonla istenildiği tarafa hareket etmek ve idaresini tanzim eylemek baloncu için müyesser olup artık havada seyahat meselesinin katiyen halledildiği yazılmıştı.

(…)

Tababet-i hazırada hiç kabahat yok mu? Acz ve noksan-ı beşer, beşerin şahsında da bu şahsın cem ve telfik eylediği malumatta da görülmek tabii değil midir? Beyne’l-avam müstamel olan ilaçların, tedbirlerin iptida pek hükümsüz görüldüğü hâlde sonraları tetkikat ve tecarib ile muvafık bulunduğunu tababet hiç teslim etmemiş değildir. Böyle hâller de olmuştur sanırız. Bakalım kükürt istimali de bu meyana dâhil olacak mı?

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Saatin kaç olduğunu bilmek kadar en adi bir iş bile uzun bir silsile-i terakki neticesi olduğu düşünülünce beşeriyetin ruy-ı arzda evan-ı zuhurundan bugüne kadar geçirdiği hayat hakkında hayretlere düşmemek kabil olmaz. Bugün saati bilmek için cebimizdeki küçücük makinelere bir nazar atfetmek kifayet eder. Hâlbuki bu kadar kolay bir usule vasıl olmak için türlü türlü vesaite müracaat etmişlerdir. Bu vesaiti şimdi şöyle bir gözden geçirmek merahil-i medeniyet arasında eğlenceli bir seyran yapmaya benzer. Bu eğlenceden edeceğimiz istifade ise bir terakkinin terakkiyat-ı saireye nasıl merbut olduğunu görmekten ve vaktin güzeranını bir suret-i sahiha ve katiyede hesap edebilmenin faaliyet-i hâzıra-i beşeriye için ne kadar lazım bulunduğu anlamaktan ibaret olacaktır.

(…)

Mütenevvi Malumat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kurun-ı vustadan sonra rakkas kavanini saatlere tatbik olunmaya başlanarak asıl ilim ve fen dairesinde ıslahat vücuda getirildi.

Cep saatlerinin icadı da pek kadimdir. Beşinci Şarl [V. Charles (Karl)] zamanında ince bir çelik safhası kendi üzerine sarılacak olur ise yavaş yavaş açıldığı düşünülerek cep saatinin esası da bu suretle keşfedilmiş oldu.

Mütenevvi Malumat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.