Evvelce yazdığım mektuplarımın birinde amele hayatından bahsettiğim sırada akşam üzeri o mavi gömlekli sınıfın mevid-i telâkisi bulunan kabareler hakkında uzun uzadıya malumat vereceğimi vaat etmiştim. Filhakika kışın tahtessıfır on beş veya on sekiz derecede yazın ise bilakis tahammül-güzar sıcak havalarda bir binanın yedinci katında incecik bir kalas üzerinde çalışan ve hayatını bin türlü tehlikeye ilka ederek bu vechile temin-i maişet eden şu gayyur işçileri tezgah başında seyretmek kadar calib-i dikkat bir şey tasavvur olunamaz. Binde bir bile müstesnası olmadığı için diyebilirim ki bila-istisna her bir amele çalıştığı yerde paydos düdüğünü işitir işitmez başına kasketini koyduğu gibi doğru mutadı olan kabarelerden birisine can atar. Hâlbuki bu kadar mihnet ve meşakkatle kazanılan hayatı müskiratla zehirlemek muvafık-ı akıl ve hikmet olmadığından şu halin men’i esbabına tevessül olunmuştur.

Malumdur ki hayat-ı beşeri tesmim, çile-i aklı tarumar ve hanmanları perişan eden şeylerden başlıcası müskirattır.  Binaenaleyh lisanını henüz öğrenmeye başlayan bir tıfl-i nevzadın kıraat kitabında müskiratın mazarratından sekrin netayicinden başka bir şeyden bahs olunmuyor. Her yerde her memlekette buna dair mühim konferanslar veriliyor. Müskirat üzerine ağır vergiler tarh olunuyor. Sekr halinde iken ika-i cürm ve cinayet edenlerin efali gazetelerle ilan kılınıyor. Müskirat istimal etmeyenlere mahsus cemiyetler teşekkül edip bu cemiyete aza olanlar birçok tekaliften muaf tutuluyor. Pek çok imtiyazane mazhar ediliyor. Hasılı hatır ve hayale gelmedik çareler aranıp bulunuyor. Hayfa ki bu kadar tedabire bu kadar mesaiye karşı müskirat istimali taammüm ettikçe ediyor. Bu yalnız Fransa’da değil İngiltere, Almanya, Rusya, Amerika hülasa dünyanın her noktasında böyledir. Medeniyet hangi memlekete başını sokarsa ömr-i beşeri ifnaya hadim ne kadar vasıta varsa hepsini de beraber getirir.

(…)

Paris Muhabirimizden Mektub-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

ve

Oktruva Resmi

Fransa meclis-i mebusanının son devre-i içtimaını işgal eden en mühim mesele-i maliye müskirat rüsumunun tenkisine dair olan kanunun kabulüdür. Bu meselenin bir taraftan ahalinin hıfzıssıhhasına, belediyeler için bir madde-i hayatiye teşkil eden oktruva rüsumuna, diğer taraftan doğrudan doğruya hükûmet varidatı meyanında bulunan istihlakât vergilerine taalluk eylediği düşünülürse icraat-ı ahirenin, bazılarının zannettikleri gibi, na-be-hengâm değil belki geç vuku bulduğuna itimat etmek lazım gelir. Şu birkaç aylık iktisadi, içtimai, mali resail-i mevkute sayfalarında, ceraid-i yevmiye sütunlarında bu mesele fevkalade ehemmiyetle telakki edilmiş, bu bapta pek alimane, pek vakıfane mütalaalar serd olunmuştur. Böyle calib-i dikkat bir mesele-i maliye hakkında bizde de birkaç sayfa yazı yazmak pek beyhude olmaz sanırım. Bunları bilmeye, öğrenmeye bizim de ihtiyacımız olduğu inkâr edilemez değil mi?..

(…)

-4 Mart 317-

Musahabe-i Maliye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bu serlevhayı görenlerin “Yine mi nüfus meselesi?” diye izhar-ı hayret edeceklerine hiç şüphe etmiyorum. Filhakika serbesti-i mübadele ve usul-i himaye meselesinden sonra son zamanlarda kulaklarımızı en ziyade dolduran şu nüfus davasını her gün, bir gün evvelkine benzer bir şekilde, dinlemek pek ağır geleceğine eminim. Lakin bu emniyetim beni, bu baptaki itikat ve kanaatimi söylemekten men edemez. Meydanda bir nüfus mesele-i müebbedesi döndüğünü hepimiz biliyorsak da bunun künh ve hakikatine, bütün yazılan şeylere rağmen, vâkıf değiliz. Mamafih bu adem-i vukufumuz bizim için bir zul teşkil edemez. İnsaniyetle tevem olan ve beşeriyet payidâr oldukça bir vesile-i münakaşa teşkil edeceği şüphesiz bulunan şu mesele-i mühimme hakkında, eski zamanlardan kat-ı nazar, bilhassa yüz-yüz elli seneden beri kütüphaneler dolduracak kadar mebzul yazılar yazıldığı halde Avrupa’nın en büyük uleması arasında bile bu bapta bir itilaf husule gelemediğini tasavvur etmek mevzubahsimizin ne kadar çetin, ne kadar haşin olduğunu anlatmaya kifayet eder sanırım.

(…)

Musahabe-i İktisadiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.