[Mabad]

İşte bunun için lisanların mütalaa-ı tahliliyesi (étude analytique) tarihin bazı mühim noktalarını kontrol veyahut ıslah edecek delail-i muknia arz edebiliyor. Bu ise tahavvülat-ı lisaniyenin tahavvülat-ı medeniye ile ne kadar sıkı bir rabıtada bulunduğunu ispata kâfidir sanırım.

Pek muhtasar olarak arz ve bast ettiğim kavanin-i fenniye bilcümle ulema tarafından kabul olunmuş ve umumiyeti itibarıyla makrun-ı hakikat olduğu tahakkuk etmiş ve o kadar birleşmiştir ki yanlış olduğunu iddia ve ispat kabil değildir.

(…)

Mebhas-ı Lisandan yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kelimeler bu cinsten olduğu halde kavaid-i sarfiye ve nahviyesi cerman kalmıştır. Bu kelimelerin İngilizceye intikali de tamamen birtakım vukuat-ı tarihiye ve hicretler ve muharebelerle tevafuk ediyor. En yeknesak lisanı alsak yine böyle muhtelif asırlardan mürekkep olduğunu anlarız. Fakat lisanların yeknesak olması yani ecnebi kelimelerini benimsemesi muharebat-ı mütevaliyeyi müteakip olan sükûnet-i medeniye ile müterafik oluyor. Muharebe ve münasebet-i muhtelife hengamında ise lisanların elfazı birbirine intikal ediyor. Binaenaleyh yeknesak zannolunan eski Türkçemizi de mütalaa etsek onunda basit olmadığını ve fakat ona dahil olan kelimat-ı ecnebiyenin (temessül) edecek kadar vaki bulmuş olduğunu anlarız. Zannediyorsam bu mülahazatımdan sonra lisanımızdan ecnebi kelimelerini def ve tart etmek ile lisanımızı ıslah etmek kaydında bulunanlar az olur; [*] Hele böyle bir fikri bana isnat edenler hiç bulunmaz. “O halde lisanın ıslahına himmet etmek abesle iştigal etmek oluyor, ha?” deniliyorsa: “Bilakis herkes buna çalışmalıdır; fakat zannolunduğu gibi değil galat-ı meşhurları layıkıyla nazar-ı mütalaadan geçirip tesis ve kabul etmekle ve mesela na‘lin yerine nalın, destegâh yerine tezgâh ilh. demekle (fakat yavaş yavaş; çünkü henüz galatını kabul edemeyeceğimiz kelimeler de var!)

(…)

Mebhas-ı Lisan’dan yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Diğer kısma dahil olan asarın tevlit ettiği seyyale-i tesir bir an içinde ruhtan ruha, kalpten kalbe, zihinden zihne, nihayet kalemden kaleme intikal eder. Alem-i tasavvur ve tasvirde tabii ve gayr-ı ihtiyari bir tahavvül husule getirir. Bu yolda bedayi-i kalemiyenin intişarından sonra yazılan kitaplarda -yahut- bu türlü eshar-ı bahar-ı marifetin infilakını müteakiben açılan yapraklarda onların bir eser-i nüfuz-ı maneviyesi, bir nefha-i hafye-i sahiranesi müşahede ve iştimam edilir. Bu nev mücellidanın en küçük fazileti hiçbir zaman elden bırakılamamasıdır. İşte bu hikmete mebnidir ki her kavim içinde bir asırda birkaç eser eshab-ı telif ve tahrire meşk-i taklid olmak, birkaç sahib-i deha ve hüner-i erbab insaf ve vicdan tarafından üstad-ı irfan add olunmak şerefine nail olur.

Pejmürde’nin şu iki kısımdan hangisine dâhil olduğunu bizim tayin etmemize hacet yoktur zannederiz. Az bir müddet intizara katlandığı hâlde bunun -edebiyatımızca vücuda getireceği tagayyür ve teceddütten- nasıl bir gevher-i bî-paha-yı kemal olduğu kendi kendine anlaşılır.

(…)

Pejmürde yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şükufedan içinde aylarca kalmış bir demet ki bittabi solmuş harap olmuştur -çiçekleri sani-i tabiatın aklam-ı sebz-gun ucunda peyda… evrak-ı zümrüdin arasında handenüma ettiği şiirlerdir diye telakki eden- mezaya-şinasan-ı nefais nazarında ne derece hüzn-amiz ise şu Pejmürde’yi teşkil eden şiirler de kail-i acizî nazarında o derece rikkatengizdir ki mukayyit bulundukları mecmua içinde senelerce mehcur-ı iltifat kalarak ciyadet-i lafziyeleriyle beraber belki taravet-i maneviyelerini de kaybetmiştir.

(…)

Pejmürde’nin kısm-ı nesrîsi o mensur şiirlerden sayılacak liyakati haiz değilken zarafet ve letafetçe kendilerinden değerli olmayan manzumatın arasına nasılsa karıştı.

Pejmürde yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Kırlar yeşil giyinmiş… Açmış bütün çiçekler.

Ahenk-riz-i gülşen mürgan-ı aşk-perver…

Cari sefada cular… Sari havaya anber.

Aks-i sehab-i rengin… Zıll-i cibal-i ahdar

Derya-yı laciverde olmakta ziynet-aver.

Envar içinde alem.. Eşvak içinde her yer.

Fasl-ı bahardır bu… Ey dilber-i semen-ber!

Kuşlar çimensiz olmaz…

Gönlüm de sensiz olmaz!

(…)

Bahardan Bir Yaprak yahut Zemzeme’den Bir Nağme yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Sen ne kudretsin ki her nakş-ı kemalin aynısın!

Sen ne fıtratsın ki her nur-ı cemalin aynısın!

(…)

“Mebhas-ı Lisan”

Osmanlı lisanı sahihan vazıh selis ve her türlü terakkiyata müsait ve müstait bir lisandır. Bu söz benim sözüm değil bütün lisan ulemasının takdiridir. Elbette İngiliz, Alman, Fransız lisanlarının bugünkü mertebe-i kemaline nazaran ikinci derecede bir lisan olduğunda şüphe yoktur. Şiire elverişli ise de fene ve felsefeye elverişli değildir. Fakat hiçbir lisan mükemmel değildir, daima tekemmül etmektedir. Şu kadarcık bir mülahazada olsun (lisan meselesiyle meşgul olan) erbab-ı nazar müştereken çalışmış olsaydı iş bir dereceye kadar kolaylaşırdı, bir adım ileri gidilmiş olurdu. (…)

Bahardan Bir Yaprak yahut Zemzeme’den Bir Nağme yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.