Documents littéraires isimli muteber eserinde Viktor Ügo [Victor Hugo]’ya hasrettiği bapta “ben demiyorum ki Natüralizm ebediyen baki kalacaktır. Fakat hiç olmazsa fenne daha yakın olduğu için binası hakikat üzerine kurulmuş bulunduğu için Hayaliyununki kadar çürük temelli değildir.” demiş. Ve hakikatperverliğini bu suretle de izhar etmiştir.

Bütün Avrupa’da değilse bile Londra’da ve –aralarında hususi bazı nüanslar olmak şartıyla- Paris’te, Almanya’da yeni İdealizm meslek-i edebisi baş göstermekte olan diğer meslek-i edebiler meyanında en ziyade göze çarpmakta ehemmiyetini izhar etmektedir. Yarın ihtimal ki o da kuvvetini sarf eder de bir müddet dinlenerek gençleşmiş olan Natüralizme meydanı terk eder. Hakikat şudur ki edebiyatın ve fikirlerin terakkisinde dahi tekamül muntazam bir raks ile vuku buluyor. Edebiyatın bu vechile iki nokta arasında raks etmesi müstakil bir şey değildir. Fakat tamamen fennin ve felsefenin raksına tabidir.  (…)

Sanat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Mabadi var.

Sanat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Romanlar daima cemiyet-i beşeriyenin bir halini bir tarz-ı maişetini, bir ihtiyacını, bir zaruretini arz ettiğinden şahsiyet dairesinde kalacak kadar küçük ve miskin maksatlı olmadığı gibi âşık ve maşuk hikâyeleri kadar da ehemmiyetsiz, bayağı ve hususi değildir.

Cemiyetin en meçhul kalan süfli tabakalarını yoklar, karıştırır. En pis vakalarını en murdar maişetini tetkik eder. Murdarlığa bakmaz çünkü büyük bir şeyi söylemek ister. Adeta -Zola’nın kendi teşbihi üzere- bir müşerrih gibi kadavranın takat getirilmez olan pisliğini hatırdan siler, siler de bir hakikat arar.

Natüralizm mesleğinin hassaları bana şu mühim hususlardan ibaret göründü. Bu bahsin ibtidasında sırf sanat hakkında estetik nokta-i nazarından beyan ettiğim mütalaalar meyanında idealizm ve realizm diye iki büyük mesleği zikrettiğim vakit bunların tetkikinden maksadımın ne olduğunu söylemiş ve her ikisinin de sanat nokta-i nazarından farklarını göstermeye çalışmıştım. Realizm en umumi manasıyla sırf tabiatı taklitten ibaret olan ve sanatı sanat için icra eden bir meslektir demiş ve onun da estetik nokta-i nazarından kifayetsizliğini beyan etmiştim. (…)

Sanat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Son

Sanat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

En güzide bir ceride-i edebiyenin sayfalarına pirayiş verecek kadar âlimane, vakıfane yürütülmüş olan o muhakemat-ı bercestenin mütalaasındaki zevk-i ruhaniye payan mı tasavvur olunur?

(…)

İlk nokta-i istizah: “Hengâme-i İftirak” makalesinde hayalperest olduğumu bilmünasebe zikir ve ilan ettiğim için beni bir daha hakikatperest sıfatıyla tavsif etmek hata olacağının hususi bir muterize içinde gösterilmiş olmasıdır.

Evet efendim, hayalperestim. Fakat hayalperestanın hakikatperestlikle münasebeti olamayacağı hakkındaki zehabın isabetini kim tasdik edecek? Şimdi, hakikate müstenit olmayan hayalat, hayalattan madut olamamak hikmet-i tabiiye hikmet-i felsefe ve bahusus hikmet-i tıbbiye muktezasındandır. Onun içindir ki tıp erbabı hakikate müstenit olmayan hayalata hayalat değil, hurafat demişler.

(…)

Hastaneden  – 10 Eylül 313 

Bir İntikatnamenin Cevabı yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Edebiyat, Haric-i Edebiyat

Mehmed Rauf’un “Bizde Hikâye” makalesini okumuş bir zat romanların hiçbir kayıt ve şarta tabii olmayacakları hakkındaki beyanatına dikkat ederek bana: “Öyle ise Haydut Montari ve emsali kitaplara da Mai ve Siyah gibi roman diyeceğiz?” dedi.

Vakıa bugün roman tabiri-i umumiyesi altında maatteessüf böyle muhtelif asar cem ediliyor. Ancak biz romanı edebiyatın bir kısm-ı mahsusu olmak üzere telakki ediyoruz. Vukuat-ı zaptiye jurnallerini, birtakım masalları bahsimizden hariç bırakıyoruz. Bunlar bu Gürcü Kızı hikâyeleri, kış gecelerinde vakit geçirmek için çoluk çocuk arasında ihtimal ki okunur ve bunda bir beis görülmeyebilir. Fakat çoluk çocuk eğlencesi olmayacak, böyle bir isnat muharriri için mucib-i şayan olacak eserler de vardır ki bunların hepsi de roman olmak, eser-i edebî olmak iddiasındadır. Şu halde edebiyatın hududunu gösterecek, edebiyat ile haric-i edebiyatı tefrik ve tayin edecek olursak bu ahlı ve ehli, iniltili gürültülü birçok matbu matbu kâğıtlar layık oldukları mevkilerinde kalmış olur.

(…)

Romanlara Dair yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

16 Teşrinievvel 313  

Romanlara Dair yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

(…)

İdealizm de böyledir. Tarifi pek müşkül. İşte bunun için şayan-ı medh ve senadır. Şayan-ı muhabbettir. Bazı kimseler alenen buna izhar-ı muhabbet etmiyorlar ve daha akilane hareket etmek istiyorlar. Fakat batınen idealizme bir meyil ve muhabbet hissediyorlar. O adamlar gibi ki yapmak istediklerini enzar-ı halktan -tayip olunmak vahimesiyle- setr ve ihfa ve emellerini hafiyen icra ederler. Lakin iffet ve fazilette setr ve ihfayı muayyeb görenler daha ziyade cesurane hareket edip efkâr ve mülahazatını alenen izhardan çekinmiyorlar, bir insan için mutlak surette fikir ve hayalin lüzumunu serd ve ityan ediyorlar.

(…)

İdealizm yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Velhasıl hakikat ve tabiat-perestanenin tesis ettikleri usul-i hikmete bir müddet harfiyen mutavaat edildikten sonra hakikatten ayrılmamak şartıyla -çünkü hakikat hiç kimse nazarında kâbil-i ret ve gayr-ı makbul olamaz -biraz hakikati  müsamaha etmek, biraz hayalata meyil göstermek lüzum ve ihtiyacı anlaşılmıştır.

(…)

İdealizm yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Şiir Hakkında

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Gustav Flober [Gustave Flaubert ] ve Asarı

-3-

Nazariyat-ı Edebiye ve Felsefiyesi

-Mabad-

Flober lügatnamelerin içinde uyuklayan adimü’l hareke ecsam-ı elfaza bir hareket, bir renk, bir ses, bir musiki vermek isterdi. Bununla beraber kendisi fesahatçilerden değildir, zira bir cümlenin daha veciz daha raid olması için fesahaten fahiş addedilen kaidesizlikleri bi-perva kabul ederdi. Üslupla bu kadar iştigal neticesi olarak Flober sonraları kelimattan havf etmeye başlamıştır. Onları yüz türlü çevirir, muayene ederdi. Bir gün “Buvar ve Pekuşe” [Bouvard ile Pécuchet] romanından arzu ettiği bir sayfayı yazabildiğinden dolayı pek ziyade memnun olduğundan sayfayı daima istimal ettiği kaleminin kağıdı üzerine kemal-i ihtimamla tebyiz ettikten sonra – akşam taamını etmek üzere şehre gitmişti.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Flober’in bütün asarı, eserlerinin her sayfası Fransa edebiyat-ı hazırasında birer numune-i üslup olmak üzere gösterilmektedir; fakat bu mükemmeliyet lisanında yoktur; lisanı katiyen saf değildir. Üslubu Fransızların “üslub-ı mücerret = style abstrait” dedikleri nevidendir. Flober’in üslup hakkındaki nazariyesinin esasını Bufo’nun şu düsturu içinde aramalıdır: “Bir güzel üslubun havi olduğu bütün bedayi-i fikriye, mürekkep olduğu bütün revabıt ve münasebet, fikr-i umumi için esas mevzu kadar ve belki daha kıymettar, daha faydalı birtakım hakayıktır.” Yani esas ile şekil, lafz ile mana arasında tahayyül olunan fark bir hata-yı tahlilidir.

(…)

Menazır-ı tabiiyesi de fotografya ile alınmış birer tasvir kadar hakiki ve katidir. Flober buna Mısır’da, Tunus’ta, Normandiya’da almış olduğu notları hafızasının iane-i metanetiyle bilahare canlandırabilmesi, kuvve-i muhayyilesinin şiddeti, üsluba itina-yı muhterisanesi madde-i hayatiye ve eşkâl-i mülevvene karşı hissettiği muhabbet-i fevkalade sayesinde muvaffak olmuştur.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Madam Bovary ve Terbiye-i Hissiye

Flober’e göre romantizm mesleği biraz şarlatanlık ve hile olmaksızın yürümeye muktedir olmayan bir şekl-i edebîdir. Asar-ı muhayyile vücuda getirmek asar-ı hakikiyeye nispeten pek kolaydır. Realizm mesleğinin en büyük müşkülatından biri beşeriyet-i mutavassıtı tasvir cihetindedir; beşeriyet-i mutavassıta yani orta hâlli aileler yekdiğerinden kati farklarla temeyyüz etmediklerinden bunları iyice tefrik ederek doğru ve fayda-bahş bir surette tasvire muvaffak olmak pek güçtür.

(…)

Hayat ve Kitaplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

-Geçen nüshadan mabad-

Şimdi Mai ve Siyah’a geliyorum.

Namuslu bir dava vekili olan pederi vefat ettiği zaman Ahmet Cemil henüz tahsilini ikmal etmemiş, mekteb-i mülkiyeden çıkmaya bir senesi kalmıştı; Süleymaniye’de ikamet ettikleri bir evceğizden başka bir şey bırakmayan bu vefatın omuzlarına yığdığı bar-ı aile altında genç adam, fevka’l-had hülya-perver ve bikarar olmakla beraber, metanetini kaybetmedi. Kendine düşen vazifeyi takdir edip validesiyle hemşiresi İkbal’i iaşe için birçok çarelere müracaat etti. Mektebine devam etmekle beraber kitapçılara yazılar yazıyor, gazetelere tefrika tercüme ediyordu. Olanca emel-i hayatını valide ve hemşiresinin refah ve saadetine, bir de edebiyat âlemine yeniliği ile bir teceddüt getirecek olan o büyük eserine, bunun getireceği servet ve şöhrete vakfetmiştir, zira o şairdir. Bir gün bu emellerine bir emel-i muazzez daha iltihak ediyor: Sevgili dostu, mektep arkadaşı Hüseyin Nazmi’nin, o babasının saye-i yesarında geniş bir hayat süren gencin hemşiresini, Lamia’yı bir aşk-ı hikâye-amiz ile seviyor.

(…)

Tetkikat-ı Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Hemen söyleyeyim, bu eser cidden nefistir; bugün Aşk-ı Memnu, yine o kıymettar kalemin bu mahsulü olmasaydı, Mai ve Siyah kıymet ve kuvvetinde bir roman gösterilemezdi. Edebiyatımız için bu cidden bir muvaffakiyettir. Kitabı ele alıp cereyan-ı vakayie dalınca bırakmak mümkün olmuyor; gittikçe kuvvet ve şiddetle sizi zapt ve teshir eden muharririn elinde müteessir, muzdarip ağlıyorsunuz; Ahmet Cemil için, İkbal için, bütün insaniyet için ağlıyorsunuz; zira bu yalnız Ahmet Cemil’in tarihçe-i amali değildir, sanki inkisar-ı amalin bir timsalidir; bu şebab ile hayatın, amal ile muhalin mücadelesidir ve o kadar muvaffakiyetle yazılmıştır ki okurken kendimizi, benliğimizi unutarak eserin sihr-i cereyanına kapılıyoruz.

(…)

-Rumeli Hisarı-

Tetkikat-ı Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Zevk-i Edebînin Esbap ve Suver-i Tahavvülatı

Her memleketin edebiyatında, her zaman birbiriyle asla barışmaz ihtilaflara meydan veren “zevk-i edebî” meselesi bittabi en ziyade ehemmiyetle telakki edilecek bir noktadır. Asar-ı edebiyeyi tarz-ı telakkileri itibarıyla tamamen müsavi iki kimse hemen hemen bulunamayacağı gibi bu eserlerin bize verdiği ihtisasatın bile senelere tabiyetle değişip gittiği düşünülecek olursa bu kadar tahavvüle istidadı olan şu zevk-i edebîyi bazı evsaf ve tabayi-i esasiyesi itibarıyla tayin ve tespit hemen muhal gibi addolunmak zaruridir.

Mamafih asırların o namütenahi, o daimi cereyanı esnasında zevk-i edebînin oldukça uzun uzun parçalar üzerinde bir müddet evsaf-ı umumiyesini muhafaza ederek diğerlerinden kabil-i fark ve temeyyüz bir hüviyete malik olduğu görülüyor. O derecede ki tek bir şahısta ay ile, ihtimal ki sene ile tahdid-i tahavvülü lazım gelen zevk-i edebî umum bir kavme taalluk edince bazen asırlarla hesap olunmak icap ediyor. Hâlbuki hayat-ı beşeriyet muvacehesinde asırların da ehemmiyetçe dakikalardan farkı olabilir mi? Her hâlde bizim için muhakkak olan bir şey varsa zevk-i edebînin hiçbir an sabit kalmayıp daimi bir tahavvülün baziçesi olmasıdır. Bunun için, mütehassis zihinler bu mesele karşısında iki suale birer cevap bulmak arzusuyla meşgul oluyorlar. Zevk-i edebî niçin tahavvül ediyor? Ve nasıl tahavvül ediyor?

(…)

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

“Evet, iki mahluk-ı faninin dünyada teati ettikleri ilk buse, ilk ahitler rüzgârlarla yaprakları dağılmış bir ağacın altında, tuz hâline gelmiş bir kayanın üzerinde vukua geldi. (…)”

(…)

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.