Bu bahisler gerek fevkalade tamik ve tetebbua muhtaç oldukları, gerek içinden çıkılmak muhal olacak derecede müphem ve müşevveş nazariyelere taalluk ettikleri ve gerek ispat ve ifadesi katiyet-i riyaziyeden mahrum olmasından dolayı her türlü telakki edilmeye müsait mesailden bulundukları için iyice istiknahları, uzun, amik, sabır-şiken tetkikat-ı ciddiyeye mütevakkıftır. (…)

Demek garp edebiyatını ciddi bir yolda öğreneceğiz. Bunun için iptida lazım olan şey, itikadımızca tenkitin reviş-i tekâmülünü tetkiktir. Zira bir edebiyatın nasıl olduğunu öğrenmeden evvel ne olduğunu bilmek iktiza eder ki bunu söylemek tenkitin vazifesidir. Edebiyatın ruhu demek olan tenkitin hizmeti onun ne olduğunu, ne olmak lazım geldiğini taharri ve teşrih etmektir. Her devre-i edebiyat devre-i sabıkanın tenkidiyle hazırlanır, vücut bulur ki bu da tenkidin ehemmiyetini teyit eden şeylerdendir.

Şu halde hepsinden evvel öğrenilecek şey, Garp’ta tenkitin tavr-ı tekâmülüdür.

(…)

Bir de nasıl bir usûl intihap edilirse edilsin ruh-ı mübahise hulûl için mütetebbi ve mütefekkir kariler bulmak meselesi var ki bu müşkilatların en büyüğüdür. Fakat düşündük ki zaten ancak bu nevi kariler -eğer layık görürlerse-takibatımızda bize refik olacaklardır. Mahaza hiçbir tergip beklemiyoruz. Bu işi bir vazife-i ciddiye edindik. Mükâfatımız vazife-i vicdaniyesini bitamamiha icra edenlere mahsus zevk-i bi-bedel olacaktır.

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Ezmine-i Kadime ve Mutavassıta

Yunan Edebiyatı:

Tenkitin tarih-i zuhurunu bilmek, ilk münekkitlerin kimler olduğunu anlamak bugün mümkün değildir. Münekkit ismini iptida kimin aldığı meçhul olmakla beraber bu kısım edebiyatın kendisine bir isim verilmeden evvel mevcut olduğu muhakkaktır. Tenkit en umumi ve en vasi manasına göre “Eserleri nik ve bedini tefrik ve temyiz suretiyle mütalaa ve tetkik etmek olduğundan ilk eserlerle beraber mevcuttu.” demektir.

(…)

Tekâmül-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Tenkit Hakkında

Tevfik Fikret Bey evvelki hafta intişar eden Servet-i Fünûn’a yazdığı musahabe-i edebiyede “Bizde hafta-i edebi yazılabilir mi, yazılamaz mı?” sualine nefiy ile cevap vererek:

“Hayır, bizde edebî sıfatın, bu şayan-ı hürmet sıfat-ı ulviyenin mahiyet-i refikasını rencide etmeyecek, o kudsi mahiyet-i refikaya tamamıyla tevafuk edecek bir “hafta”, bir “icmal”, bir “hülasa” hâsılı ne isimde olursa olsun bir makale-i intikadiye yazılamaz; çünkü… Çünkü işte yazılamıyor.

Bazı netayiç vardır ki esbabı tahdit edilemez, o kadar çoktur. İşte bu da o neticelerden biridir. “Yazılamaz çünkü yazılamıyor.” Deriz. Bu “yazılamamak” hali “yazılamaz” hükmü için bütün bir küme için esbab-ı mucibe yerine geçer. İsterseniz siz o sebepleri arayın.”

diyor. Terakkiyat-ı edebiyemize Tevfik Fikret Bey’in istediği gibi makalat-ı intikadiyenin ne derece mühim bir müessir olacağını tahmin ettiğim için bizde tenkit yazılamamasını büyük bir noksan addedenlerdenim.

(…)

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bizdeki henüz bu yolda mütalaat-ı samimiyeye, sevdiğiniz bir eser hakkında fikir ve muhakemenizin kemal-i vicdan ve serbesti ile beyan edilmesine yani edebiyatta samimiyete alışılmamıştır ve böyle, hususiyle edebiyat-ı hazıra erkânı hakkında irat edilen mütalaat-ı bi-tarafaneye binlerce manalar verilmek bir kaide hükmündedir; bizdeki bir eserin nerelerini iyi ve nerelerini fena bulduğunuzu böyle yalnız edebiyatı iltizam ederek kemal-i muhalesetle beyan edince husumet, haset veya müdafaadan başka bir şey görülmemek isteniliyor; bizde malum olmak lazım gelir ki: Evvela, bir muharrirden bahsetmek, yalnız bu teşebbüs o muharriri diğerlerinin arasında şayan-ı bahis görmek demektir; rağbet-i havassı celbeden sahaif-i nefisesi bunu temin için kifayet eder; saniyen, bu yolda verilen hükümler hiçbir zaman kati ve müteallik şeyler değildir, ancak kailinin his ve zevkini gösterir.

(…)

Tevdiat-ı Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Ve işte benim için tenkit budur. Sevdiğimiz, bayıldığımız, bizi böyle mahmum ve hasta edecek kadar tahrik ve teheyyüç eden, ruh-ı ahlakımıza bu kadar müessir olan, ruhumuzu teşkil eden eserleri niçin sevdiğimizi şerh ve izah etmek… O hâlde hayat için edebiyat ne ise edebiyat için tenkit o oluyor. Edebiyat hayatın, tenkit de edebiyatın romanıdır. Demek ki bir romancı hayatta müşahede ve tetkik ettiği vakayı nasıl tasvir ediyorsa, münekkit -ki romanların romancısıdır- de romanları öyle teşrih etmeli, hülasadan hülasa çıkarmalıdır. Görülüyor ki bu yine roman yazmaktan başka bir şey değildir.

Tevdiat-ı Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bir eser-i terakki. Lisan münakaşasından sonra artık şimdi esas edebiyata dair mübahase. Vakıa bu da yeni bir şey değil, hemen lisan meselesi kadar eski, tabir-i mahsusuyla müebbet ise de edebiyatın asıl manası henüz şimdilerde anlaşılmış bulunduğu ve tenkidin hakikat ve künhü daha dün öğrenildiği için nispeten yeni add olunabilir; ve denilebilir ki bu, lisan meselesi gibi gayrikabil hal kalmayacaktır: Çünkü asıl terakki burada. Edebiyatta edebin, bahusus adab-ı  musahabenin ne olduğu öğrenildi ve yazı yazmak için vukufsuzluğun kafi göründüğü zamanlar geçti. Hiç olmazsa, şu meselede, tarafeyn için böyle bir hüsn-i teveccüh gösterilebilir.

(…)

Musahabe-i Edebiye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Tenkit hakkında H. Nâzım ve A. Nâdir Beyler tarafından serd edilen yanlış fikirler nazariyat dairesinde reddedildiği gibi tenkidin nasıl olacağına dair bir de numune göstererek o çürük müddeiyatı tatbikat ile de cerh eylemek münasip olacağını düşündüm. Bu numune-i tenkidi ise “Ten”den [Hippolyte Taine] intihap eyledim. Bunun da sebebi var. çünkü H. Nâzım Bey tenkit hakkındaki batıl zehaplarını “Ten”in felsefesine istinat ettirmek istiyor. Hâlbuki şimdi “Ten”in tenkidi nasıl icra ettiği misaliyle meydana konur da onun sarf-ı irae ve teşrih ile iktifa eylediği herkes tarafından görülürse tenkit ile hüsn hakkında kati ve layetgayyer miyarlar mevcuttur yolunda Malumat muharrirlerinin dermeyan ettikleri iddianın butlanı daha açık bir surette sabit olur. Ve Ayın Nadir Bey de tenkitte irae ve teşrihin ne demek olduğunu öğrenerek badema böyle bi-haberane sualler sormaktan ihtiraz eder.

Ten, Balzak hakkındaki tenkidini altı kısma ayırmıştır. Birincisinde hayat ve tabiatinden, ikincisinde tarz-ı tefekküründen, üçüncüsünde üslubundan, dördüncüsünde icat ettiği âlem-i hayalîden, beşincisinde ehemmiyetli eşhas-ı vekayiinden, altıncısında felsefesinden bahsediyor. Bunları birer makale suretinde işte aynen tercümeye başlıyorum.

Balzak’ın Hayat ve Tabiatı

(…)

Numune-i Tenkit yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Geçen haftanın şuun-ı edebiyesi içinde en ehemmiyetli mevkii “tenkit” bahsi işgal ediyor. Mamafih H. Nâzım Bey’in, eski fikirlerini müdafa ederek Malumat gazetesinde Mehmed Rauf’a cevap verişinde yalnız “tenkit” mevzubahis edilmemiş, hasbihâllere, itiraflara, itirazlara da büyük bir mevki ayrılmış, hatta asıl mevki bunlara verilerek ruh-ı mesele ile pek az iştigal olunmuştur. H. Nâzım Bey makalesine şu sözlerle nihayet veriyor:

“Servet-i Fünûn heyet-i muhteremesi böyle her hafta birer birer meydan-ı mübarezede bir türlü arz-ı hüner edeceklerse bari her hafta gelecek nüshada kimin irae-i marifet edeceğini haber verseniz de biz de, kariin-i kiram da işin programlarını anlasak…”

Mantık dairesinde düşünmeye, söylemeye, anlamaya alışkın bulunduklarını söyleyen zatların böyle adi mantıksızlık hatalarına düşmeleri ne kadar da tuhaf oluyor. çünkü Servet-i Fünûn’u da Malumat’ı da okuyanlar, meydan-ı marifette irae-i hünere ibtida Malumat muharrirlerinin sıra ile başladıklarını görmüşlerdir. Bu sahife-i maharette bir çalaki-i mantık bir endazane ile ilk arz-ı endam eden pehlivan-ı kalem H. Nâzım Beyefendi’nin kendileridir.

(…)

Hayat-ı Matbuat yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Doğrusu “tenkit” mi, yoksa “intikat” mıdır? Bilmem ve bilmek için de uğraşmak istemem. Fakat şunu pek iyi tahattur ediyorum ki henüz lisanımızda ıstılahı takarrür etmeyen bu şube-i edebiyede bir zamanlar hepimiz nefsimizde ihtisas hissetmeye başlamıştık. Bu sanat-ı kalemiyenin rikkat ve nezaketi, muhtaciyet ve suubeti hakkındaki rivayetler hiçbir şey mani olamıyord. Herkes kendisinde bütün asar-ı muasırîni hurdahaş edebilecek bir bazu-yı metin-i intikadın mevcudiyetinden emindi. Bize mevcudat-ı edebiyenin aksayan uzuvlarını meydana çıkarmak tarîk-i beyanda doğru yürümeye müstait eserler telifiyle uğraşmaktan daha hoş, daha sehil ve hurd-nüvâz bir meşgale gibi geldi. Çünkü bizce intikat sakatat-ı harfiye ve iskam-ı harekiye taharrisi, bir nevi galat ve hata hurdebinliği idi. Çünkü biz, müntekit denilince  -avalim-i nesir ve şiire [?] hükmünü saplamış, bütün mesail-i edebiyede hall ü akde salahiyettar- bir liyakat-ı mahufe tasavvur ediyorduk. Kürsi-yi intikat hepimizin hedef-i ihtirasatı olmuştu. Her birimiz bir risalede bir vazife-i intikat almıştık; hariçten gelen eserlerin zirine:

(…)

Musahabe-i Edebiye: 76 yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.