Erbab-ı fennin en ziyade tetkike layık gördükleri ve her türlü terakkiyat-ı medeniyenin menşei addettikleri dimağ-ı beşerdir. Bu küçük kafa içinde ne kuvvet ve iktidar var! Akıl ve zekânın merkezi burasıdır. İnsanı hayvanat-ı saireden fark ve temyize medar olan, hayvanat-ı sairenin kâffesine galebe ederek meydana bunca harikalar, bedialar çıkarmaya, bir heyet-i içtimaiye teşkil edip terakki etmeye sevk eyleyen kuva-yı akliyesidir. Dünyada terakkiyat namına ne görüyorsak bu binalar, bu şehirler, vapurlar, makineler, fabrikalar kâffesi insanın o mini mini dimağının feyz ve mahsulüdür.

(…)

Avrupa mecami-i fenniyesinden bir ikisi tarafından bu yakınlarda dimağ üzerine tetkikat-ı cediyeyi ihtiva eder birkaç makale neşredilmiş ve bunlardan biri Fransa’da Doktor Şarl Rişe [Charles Richet] isminde bir mütefenninin kaleminden çıkmıştır.

(…)

Devr-i kadimde, Aristo hekim zamanında dimağ-ı beşerin asla hükmü yok deniliyordu. Merkez-i hissiyat kalp farz olunarak insanın dimağı vücudun en yukarı kısmına mevzu, kandan ve hararetten ari, beden-i insaniye hizmete gayr-ı muktedir, yalnız hararet-i gariziyeyi tadil hususunda biraz müfit bir kütle-i acibe olmak üzere kabul edilirdi.

Fakat ulum-ı hazıra dimağın kadir ve kıymetini, vazifesini anlamış ve bu bapta pek çok tetkikat icrasına muvaffak olmuştur. Pek çok! Emek ve gayret itibariyle böyledir lakin semere cihetiyle eyvah ki dimağ hakkında henüz erbab-ı fen pek az şey meydana koymaya muvaffak olmuşlardır. Muzlim noktalar, izahı müşkül cihetler, idrak ve tayini müteassir ve belki gayr-ı mümkün hadiseler var!

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Jan Tiliye nam zat bir makalesinde şöyle kaydediyor: Hin-i tevellüdünde bir çocuğun dimağı vasati olarak 330 gram sıkletindedir. Bir sene sonra iki kat olur. Dört yaşında bin yüz gramdır. On beş yaşında bin üç yüz grama varır. Yirmi beş yaşına gelmeden dimağın vezn-i vasatisi olan bin üç yüz elli gram tamam olur. Dört yaşına kadar neşvünema-yı dimağ fevkalade seri olduğu hâlde bu yaştan sonra gayet betaetle ilerliyor. Fakat gerek vücudun neşvünema bulması gerek kuva-yı akliyenin kesb-i kemal etmesi böyle değildir. Dört yaşında bir çocuğun dimağı bütün sıklet-i dimağiyenin altıda beşi raddesinde büyümüş olduğu hâlde kuva-yı akliyesi kemalde addolunamaz.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Bugün saha-i âlemde vücuda getirilmiş olan bütün asar-ı sınaiye ve medeniye, heyet-i içtimaiyedeki şu ahenk ve insicam, nizamlar, kanunlar, vesait-i medeniyedeki şu tekemmül, ihtiraat ve keşfiyat, şimendiferler, vapurlar, telgraflar, telefonlar hemen hep bir mastardan sudur etmiştir ki o da akl-ı beşerdir. Akl-ı beşerin merkezi ise dimağdır. İnsanın bütün efal ve harekâtını tanzim eden cümle-i asabiyesidir, yani dimağ, muhh-ı şevki ve bütün nevahi-i bedene elektrik telleri gibi dağılmış olan asaptır. Küre-i arzda tarihin ıtlaı yettiği zamandan bu ana kadar vukua gelen ve tarihlerde mukayyet olan bütün hadisat, vukuat, eşref-i mahlukat olan insanların fiil ve hareketi neticesidir. Devr-i vahşetten tedricen çıkarak insanlar bugünkü devre-i medeniyete vasıl olmuşlar, çıplak gezerken, dağlarda bayırlarda yaşarken, mağaralarda yatarken bugün cesim şehirler tesis etmişler, harikalar meydana getirmişler, muntazam bir heyet-i içtimaiyeye vücut vermişlerdir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

İnsanlar düşünerek birtakım icatlara muvaffak olmuşlardır. Bu icatların devr-i ahir-i medeniyede pek çok tesiri görülmüştür. Mesela buhar icat edilmeden evvel vapurlar, şimendiferler yoktu. Elektrik kuvveti anlaşılmadan evvel telgraflar, telefonlar meydanda değildi. Bunlar meydana gelince insanlar arasında münasebat birdenbire tezayüt etmiştir. Ticaret fevkalade kesb-i tevessü eylemiştir. Beynelmilel münasebatın tezayüt etmesi, insanlar arasında hiçbir asırda görülmeyen bir surette asr-ı hazırda mukarenet  husule getirmiştir.

İşte bu terakkiyat-ı medeniye nasıl dimağ-ı beşerin fiiliyatıyla hasıl olmuş ise yine bu terakkiyat öyle bir tarz-ı maişeti icap etmiş ki bu da dimağ üzerinde tesiratını göstermiştir.

Büyük şehirlerde kapalı, havası muhtel yerlerde taayyüş etmenin icabatından olarak -bazı erbab-ı fennin iddiası gibi- insanlarda sıhhat ve kuvvet eski derecesinde kalmamıştır. Bu da muvazene-i asabiyeyi halel-dar ederek- yine bazı ettibbanın söyledikleri gibi- bugün medenilerde eski asırlarda görülmeyen derecede emraz-ı asabiye zahir olmuştur.

Haydelberg [Heidelberg] Darülfünunu muallimlerinden Mösyö Erb işte bu noktaları tutturarak ahiren müdekikane bir nutuk söylemiş ve nutku en mühim fennî mecmualar tarafından nakil olunmuştur. Bu zat asar-ı salifede dimağ-ı beşerin intizam-ı fiilini tetkike kadar vardıktan sonra filhakika maişet-i medeniyenin asap üzerine tesiri görüldüğünü tasdik ediyor ve bugünkü insanların her vakitten ziyade bu tesiri izaleye mecbur olduklarını da söylüyor.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Nefsinde şu hâli tecrübe edenler çoktur: Birini görürsünüz, ekseriyetle reh-güzarınıza tesadüf ettiği için âdeta bir göz aşinalığı da peyda edersiniz, fakat kim olduğunu bilmezsiniz. İsmini, sıfatını da öğrenmek istemezsiniz. Rast geldikçe “Ha! İşte o adam!” der geçersiniz.

Uzaktan tanıdıklarınız içinde biri her neden ise sizin nefretinizi de celp eder. Yalnız uzaktan tanıdığınız değil, bi’t-tesadüf bir iki defa görüştüğünüz bir zattan da hoşlanmazsınız. Nerede görürseniz bundan kaçmak istersiniz. Gerek yalnız sokaklarda, mesirelerde, gazinolarda kendisini gördüğünüz, göre göre şahsını bellediğiniz biri olsun gerek tesadüfi olarak bir dostun delaletiyle görüştüğünüz biri bulunsun, sebebini bilmediğiniz, izaha kadir olamadığınız hâlde bundan müteneffir bulunduğunuzu hissedersiniz. Buna sebep nedir? Bu nefrete karşı akıl ve mantığın, hiss-i hakkaniyetin de kabul edebileceği bir sebep gösteremezsiniz. “Ne yapayım, gönlüm sevmiyor, sevemedi. O şahsı görünce tüylerim ürperiyor. Ben de bilmiyorum, niçin.” demekten başka çare bulamazsınız. Bu hâl öteden beri malumdur. Hatta herkesin nazarında güzel olduğu hüsn ü ânı, nezaket ve melahati söz götürmediği hâlde bir kadını dâhil-i daire-i zevciyeti olduğu bir erkek sevmeyebilir. Kadın da bir erkeğe karşı aynı hisle mütehassis olur. Bu nefrete sebep yok!

(…)

Hepimiz biliriz ki insanın insaniyetini tayin ve tahdit eden, behimiyetten insaniyeti tefrik eden kuvve-i akliyedir. İnsanın ihtiyac-ı tabiiyesi yani yemek, içmek uyumak vesaire gibi efal-i uzviyesi itibarıyla hayvandan farkı yoktur. Hatta sevk-i tabii icabı her ne suretle olursa olsun bu ihtiyacatı def etmeye haristir. Fakat yiyip içmesinde, yatıp kalkmasında sair efal-i hayatiyesinin ifasında aklı ve zekâsı insanı terbiyeye sevk eder. Bu efali hayvanattan farklı surette ifa eyler.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Birbirinden tebaan nefret yalnız insanlar arasında değil, hayvanatta da müşahede olunagelmiştir. Kedi niçin farenin düşmanıdır? Silsile-i hayvanatta beka-yı hayat için musaraa-i daime kanunu hüküm sürdükçe kuva-yı hayvanların zebunlara hücumla bunları yemelerine bir şey denemez. Temin-i hayatı için buna mecburdur. Fakat kedi bir fareyi her vakit yemek için boğmaz. Hatta boğduktan sonra başını çevirip bakmaz bile. Kedi ile fare arasında bir münaferet-i tabiiye var. Kurt ile koyun böyle değil. Kurdun koyuna hücumu iştihasının teskini içindir.

(…)

İnsanlar arasında münarefetin izalesi terbiye-i dimağiyeye ve tahsil ve taallümün istikmaline vabeste bulunduğu gibi akvam-ı muhtelife arasındaki ihtilaf tebayün-i bürudet ve münaferete sebebiyet vermemesi ve beyne’l-beşer bir uhuvvet tesisine mani olmaması da yine tahsil ve terbiyenin kemaline vabestedir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Umumi Fikirler ve Taviz-i Basit 

Malumdur ki isimler ikiye ayrılır: Esma-yı hassa, Esma-yı cinsiye. Birincileri: “Sezar, Tuilleri, Kromvel” [Sezar, Tuillerie, Cromwell] gibi yalnız bir şebaha ait, ikincileri: “Müselles, ağaç, renk” gibi eşbah-ı müteaddideye şamildir, denilerek bunlar birbirlerinden pek güzel tefrik edilmektedirler. İsm-i cinsler her hafıza-i beşeriyede daha müteaddit ve daha müsteamildir; her lisanda bunlardan otuz kırk bin kadar bulunarak lügati bunlar teşkil ederler. Ondan başka ehemmiyetleri de diğerlerinden ziyadedir: bunlar vasıtasıyladır ki tasniflerimizi, hükümlerimizi, muhakemelerimizi tesis eder, ham ve mahrum irtibat-ı tecrübeden muntazam ve tam bir ilme geçeriz. Bunları dikkatle mütalaa edelim. İsm-i cinslerin tabiat-ı hakikiye ve hizmet-i sahihalarını sarf ve nahiv veya mantık müntesibini sıfatıyla değil ilm-i ahval-i ruh   nokta-i nazarından bulup tayin etmek, netayici namütenahi bir hakikat-i asliye ve mühimmeyi elde etmektir.

(…)

Zekâya Dair yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.