İhtar-ı Mahsus yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Soğukların -zemherilere taş çıkaracak surette- cemreler içinde avdeti üzerine birdenbire sıfırdan aşağı buz derecesine tenezzül eden hararetin (ne yapalım, tabir-i fennîsi böyle, fennen “Soğuk yoktur, hepsi hararetin tenakusundan tevellüt eder.” diyorlar)  sevkiyle sahur zamanı yine o yüz binlerce halkın tiril tiril titrediğini düşünmek dahi vela-resan olur. Lakin şaka değil ha! Soğuk şiddeti geceleri, hele sabaha karşı fena tesir eyliyor. İftarla sahur arası uykuya yatmış olanlar ise sıcak döşekten kalkıp soğuk sofra başında soğuk söğüş ile soğuk hoşaf yemeğe pek zor gelebiliyor. (…)

Malum ya Ramazan’da eş dost arasında iftar daveti kaidedendir. Bu kadar senedir kariîn-i kiramla musahabekarlık eden muharrir-i âciziniz dahi şu kaideye ittiba ederek siz bir davet eyleyecek fakat iftara değil ha! Gelecek haftadan sora mübaşeret eyleyeceğimiz altıncı sal-i neşriyatımıza mahsus nüshalara lütfen irae-i rağbet ve teşvike.

İstanbul Postası yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Deryada menafinin bi-şumar olduğu ve selametin ise ancak kenarda bulunduğu hayli zaman evvel hükema-yı İslam tarafından gösterilmiş bir hakikattir.

Denizlerde nice hazineler metfun olduğuna bugün de erbab-ı fen ve hükümetin inkâra mecali yoktur. Maksat Felemenk sahilinde filan ada civarında kazazede olmuş sefine içinde bulunan milyonlarca frankın ka‘r-ı deryada birkaç seneden beri metruk kaldığını ve çıkarılmasına imkân bulunmadığını söylemek değildir. Bu cihete de atf-ı nazar olunabilir. Fakat bu nazar, bir nazar-ı fennî olamaz. Demek istediğimiz, dünyada kıymettar addolunan her nevi maadinin ve ecsam-ı kimyeviyenin deniz sularında münhal olarak bulunması ve binaenaleyh deryaların başlıca servet-i itibarı olunan mevadı ihtiva etmesidir.

(…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Deniz sularında altın bulunduğu velev ki az bir miktarda olsun bu altını denizden çıkarmaya muvaffakiyet elverdiğini bir iki sene evvel bir kimyager ispat etmişti. Deniz sularının tahlili mesarafını bu tahlil neticesinde istihsal olunan altının miktarı örtemediği için ticaret ve sanayide altını Transuval’de aramaktan ise Marmara Denizi’nden çıkarmak taht-ı imkâna alınamamıştır. (….)

Denizlerde medfun bulunan hazain-i latuhsa bir kimyagerin sanat ve maharetiyle potası, şişesi, mangalı, yerine mikroplar vasıtasıyla istihsal olunabilecektir. Bu müstahsilatından insanlar müstefit olmayıp bu müstahsilat binlerce nevi hayvanat-ı bahriye için badi-i hayat oluyor.

Mikropların âlem-i hayatta yalnız mazarratı değil hizmet-i mühimmesi dahi bugün sabit olmuştur. Belki de efal-i hayatiye umumiyetle mukayese olunursa bu tufeylat-ı uzviyenin hayrı şerrine galip gelir.

Efal-i hayatiye-i sairede mikropların tesirat-i hasenesinden kat-ı nazar birkaç seneden beri ziraatte bu tufeylatın ne derece hizmeti olduğu anlaşılmıştır. Fransa etibbasından Doktor Kalmet [Albert Calmette] erbab-ı ilmin yalnız tufeylat-ı maraziye ile iştigal etmesini muvafık görmeyip hayırlı mikropların bunlardan ziyade enzar-ı dikkate alınmaya ve üretilip imal ve tesirat-ı hasenesinden istifade edilmeye layık olduğunu bir layiha-i mufassala-i fenniyesinde göstermeye çalışmıştır. (…)

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Uzvi ve gayri uzvi bütün kâinat, altmış yetmiş madde-i asliyeden vücuda gelmiş olup -daim tekrar etmekten hoşlandığımız bir teşbihle- nasıl yirmi otuz harften binlerce kelimat-ı havi bir lisan teşkil etmiş ise böyle mahdut ve sayısı az mevad-ı asliyeden de bu kâinat meydana gelmiştir. Halbuki hayvanat ve nebatatın yani umumen uzviyat esasen dört unsurdan mürekkep olup bunlar da müvellidülma, müvellidülhumuza, karbon ve azottan ibarettir. (…)

(…) Bu mikropların bir kısmı azotiyet ve bir kısmı azotiyeti imlahı teşkil eder. Mikropların bu cihette hizmetinin musahebat-i sabıkamızdan bir kaçında söylemiş olduğumuz gibi Doktor Jevih tarafından cemiyet-i tıbbiye-i Osmaniye’de kolera mikroplarının vücutta nasıl tesirat-ı muhribe ve mazarrata bulunduklarını tafsilen irat olunan nutk-ı fennîde dahi bu tufeylatın azotiyet ve azotiyetini imlahının teşkiline sebep oldukları gösterilmişti. (…)

İşte Doktor Kalmet lâyihasını bu gibi efkâr ve mütalaat-ı fenniye üzerine yazmıştır.

İhtimarı husule getiren maya nedir? Bu da mikrop mahsulü değil mi? Birer parça maya ile bir kâse mayadan yirmi kâse yoğurt çıkarıldığı gibi nebatatın bünyesine havadan azot kaparak ithale muvaffak olan mikroplar gibi üretiliyor. Bunlar bir tarlaya serpiliyor. Bu tarla adeta bir maya tarlası hükmünü alıp yoğurt mayası tevzi eder gibi bu tarladan alınan topraklar sair tarlalara dağıtılıyor. Böylece her tarla mahsulünü feyz ve bereketle verecek vesaite malik olur. Umumen toprağın kuvve-i inbatiyesi tezyit olunur. Herhalde mikroplardan âlem-i hayat pek çok mazarrat gördüğü ve beşeriyet bu tufeylat yüzünden mühlik ve müthiş hastalıklara düçar olduğu hakkında pek çok söz söylenmiş olup bu şerrine bedel pek çok hayrı da bulunan bu tufeylat-ı uzviyenin hizmet-i nafia ve hasenesini zikretmemek muvafık değildir. Mikropların mazarratını bilmek bunlardan müdafa-i nefse ve muhafaza-i sıhhat-i umumiyeye bizi ikdar eder. Âlem-i hayatta böyle büyük bir kuvveti haiz olan şu küçücük uzviyatın fayda ve hizmetini de bilirsen bu fayda ve hizmeti tevsi ve teşmile de kudret ve imkân buluruz. Mesela erbab-ı ziraatimizin en birinci muin ve zahiri mikroplar olur.

Musahabe-i Fenniye yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Birinci sayfamızdaki resmin manzarasını beğendiniz değil mi? İşte biz de fevkalade beğendiğimiz için hak ettirerek pişgâh-ı temaşanıza vaz eyledik. Bu Adapazarı’nda bir mevki-i ferah-fezadır ki kasabanın birinci mesiresi hükmünde sayılıyor. Adapazarı’nın nerede olduğunu tarife gerek yoktur zannederim. Her sabah Haydarpaşa’dan Ankara’ya Konya’ya doğru hareket edip giden katar, İzmit’ten sonra latif vadiyi, zarif gölü arkada bırakınca bir istasyonda tevkif eder ki üzerinde “Ada Pazarı” ismi okunur.  Hâlbuki asıl kasaba bir saat kadar içeridedir ve arabalarla giderler. Kariben bu yolda demir çubukların tefrişi mütesavver bulunduğu cihetle resmini temaşa eylediğiniz subaşına, çağlayan kenarına kadar da şimendiferle gidilecek demektir.

“Bingazi Kışlası “

Resmi gazetemize derç olunan işbu kışla hakkında Bingazi’den malumat-ı âtiye yazılmıştır.  Kasabamızın kıble cihetinde ve bir saat bad-ı  mesafede vaki Berka nam mahalde saye-i sütuvetvaye-i hazret-i padişahide akdemce inşasına mübaşeret olunup bu kere inşaatı reside-i hadd-i hitam olan 154 metre tulunda ve 16 metre arzında ve 2466 metre murabbaında cünud-ı zafer-nümud-ı cenab-ı padişahinin ikametine mahsus kışla-i hümayunun geçen şehr-i kânunuevvelde memurin-i mülkiye ve ümera-yı askeriye ile düvel-i mütehabe konsolosları ve muteberan-ı muhalliye hazır olduğu halde resm-i küşadı icra ve bu vesile ile de davet-i hayriyet-ayat hazret-i hilafetpenahi tekrar eda kılınmıştır.

İşbu kışla-i hümayunun karşısında mükemmel bir beylik bahçesi yapılmış ve enva-ı eşcar fidanları suret-i mahsusada Trablusgarp’tan celp ile gars edilmiştir.

Resimlerimiz yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Viyana sefaret-i seniyyesine tayin buyrulan atufetlü Mahmut Beyefendi Hazretlerinin bir kıta resimleri ile tezyin-i sütun-ı mübahat eyliyoruz. Müşarunileyh hazretleri bin iki yüz altmış sekiz sene-i hicriyesinde Dersaadet’te tevellüt eylemiştir. Mülga-yı mahrec-i aklamdan neşet ederek Tahrirat-ı Hariciye Kalemine çırak buyurulmuş 1292 senesinde Petersburg Sefaret-i Seniyyesine ataşe tayin olunarak 1293’te Berlin Sefaret-i Seniyyesine ikinci katip ve 1294 senesinde Viyana Sefaret-i Seniyyesine ikinci kitabete ve badehu Petersburg ikinci Sefaret-i Seniyyesi ikinci kitabetine ve bir müddet sonra Bükreş Sefaret-i Seniyyesi baş kitabetine terfian nakl-i memuriyet ederek oradan Bulgaristan Komiserliği baş kitabetine nasp olunmuş ve iki sene sonra Dersaadet’e avdetle Babıali Hukuk Müşavirliği refakatine ve sonra dahi Ticaret Nezaret-i Celilesi İstatistik Müdürlüğüne tayin buyurularak 1303 senesinde Belgrat sefaret-i seniyyesi baş kitabetine ve 1307’de fevkalade murahhas orta elçi sıfatıyla sefaret-i müşarünileyhaya nasip olunmuş ve bir müddet sonra Atina Sefaret-i Seniyyesine nakl-i memuriyet ederek 1308 senesinde büyükelçi sıfatıyla Roma Sefaret-i Seniyyesine tayin kılınmış ve bu kere dahi avatıf-ı seniyye-i hazret-i padişahiden Viyana Sefaret-i Seniyyesine nakl-i memuriyet eylemiştir. (…)

“Seyyah Jilber [Gilbert]”

İşbu sayfada tasvirini temaşa eylediğiniz zat yayan olarak devr-i alem etmeği tasmim etmiş bir Fransız seyyahıdır ki elyevm Bağdat’ta bulunur. Resmi Halep’te çıkartmış ve muhbir-i mahsusamız tarafından gazetemize gönderilmiştir.

Mösyö Jilber [Gilbert] geçen sene Kanunusani-i efrencînin 19’unda Paris’ten hareket ederek Fransa’yı, İspanya’yı maşiyen kat eyledikten sonra Cebeli Tarık Boğazı’ndan geçip Cezayir’i, Tunus’u ve Mısır’ın sahil kısmını yürümüş, Süveyş Kanalı’nı Hantara mevkiinden aşmış badehu El Arabeş yoluyla Gazze, Kudüs-i Şerif, Yafa, Beyrut, Şam-ı Şerif, Hamas, Hama şehirlerine uğrayarak tamamen 8000 kilometre kat ve Halep’e muvasalat etmiştir. Muhbirimizin ifadesine nazaran seyyah sıhhat ve afiyette bulunuyormuş, yürümekten hiç usanmamış. Mösyö Jilper memalik-i Osmaniye dâhilindeki seyahatinde fevkalade asar-ı mühimma-nevazı ve hüsn-i kabul gördüğünü ifade eylemiştir. (…)

Vakt-i hareketten akdem takarrür eden şerait-i seyahat mucibince bu zat bundan dört sene sonra yani 1900 senesi Mayıs’ının birinde ve yeni serginin hin-i küşadında Paris’te bulunacak ve böylece 63000 kilometre yol yürümüş olacaktır. Şüphesiz ki Mösyö Jilper’i sergide herkes kemal-i merakla temaşaya gidecektir.

Resimlerimiz yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Afrika-yı vusta’nın henüz münkeşif olmayan mevkiinden geşt ü güzar eden seyyahlar bir müşkile müsadif oluyorlar ki o da enhar-ı dâhiliyenin kabiliyet-i istifadesinden üzere oralarda bir sandala veya vapura malik bulunamamalarıydı. Vakıa parça parça ayrılıp hayvan sırtında naklolunan bazı istimbotlar yapılmış ise de bu dahi o kadar fayda vermemişti. Hâlbuki ahiren kendi kuvve-i mahrekesiyle denizde ve nehirde kat-ı mesafe eylediği gibi yere döşenecek muvakkat raylar üzerinde yürür bir istimbot imaline muvaffak olmuşlar ve seyyahlara büyük bir istifade bahş eylemişlerdir.  İşbu istimbotun resmini pişgâh-ı karine vaz eyliyoruz.

Resimlerimiz yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Fransalı Seyyah Mösyö Jilber [Gilbert] yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Mikropların keşfi üzerine hıfzıssıhhat ilmi belki doğrudan doğruya tababetten ziyade vüsat bulmuş ve kavaid-i sıhhiye esasından değişmiştir. Bundan yirmi beş sene evvel emrazdan vücudu sıyanet için müracaat olunan vesait bugün derece-i kafiyede değildir. Hatta nezaret ve taharatte şimdi başka nokta-i nazardan görülmekte bulunmuştur. Emrazın sirayeti belki bin sene evvelden beri malumdu. Karantinaların tesisi pek kadim olması bunu müeyyettir. Beşeriyet tesir-i marazı ve bunun sirayetini anlamıştır. Fakat sirayetini men için tevsil olunan tedabir matlup derecede müessir olamamıştır. Emraz-ı sariyeden biri bir mahalde zuhur ederse tababet tedavisinden aciz kaldığından ahali meyus oluyorlar ve marazın şiddetinden kaçmak isteyip böylece maraz-ı sariyi etrafa yayıyorlardı.

Uhuvvet-i Beşeriye ve Mikroplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Mikropların uhuvvet-i beşeriyeye hizmetini iddia edenlerden biri olan Amerikalı doktor Usun[?] 1896 senesi New York’ta zuhura gelmiş olan kolerayı misal olarak irae ediyor. (…)

Velhasıl erbab-ı zaruret ve ihtiyaca muavenetin ne derece elzem olduğunu birçok emraz-ı müthişenin müvelllidi olmaları sebebiyle insanları ürkütmüş olan mikroplar fennen ispat etmişlerdir.

Bir fakir komşuya muavenet insana yalnız bir safa-yı vicdanî hissettirmekle kalmayacak. Belki sıhhat ve afiyetini muhafaza için bu muavenet-i insaniyetkârane bir tedbir yerine de geçecek, şu takdirde verilen sadakanın başa gelecek kazayı def etmesi ve insanı emraz ve ilelden vikaye eylemesi fennen de musaddak değil midir?

Uhuvvet-i Beşeriye ve Mikroplar yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.

Netice:

Şimdi demek oldu ki lehçe-i atikanın yazdığı gibi değil Ferheng’in imla ettiği gibi “araba [elif ile]” çağatayilasıl bir lügattir. Ama her neden dolayı ise minelkadim imlası tağyir ve “araba [ayn ile]” takarrür etmiştir. Mademki aslı Çağatayca ve Türkçe lügatlerimizden birçoğunun imla-yı sahihlerini muhafaza edememişizdir. Ve mademki “araba [elif ile]” şekl-i imlası bugünkü ekseriyet-i mühimme nazarında gariptir. Evla ve efdal olan bunu yine “araba [ayn ile]” suretinde yazmaktır. Hakikat-i halde Osmanlıca’nın müfredatından olan bu makule lügati tağripten ise mümkün oldukça tarip daha iyi değil midir?

Bir kelime-i adiyenin hakikatine kesb-i yakin etmiş oldum. Şimdi pekiyi anladım ki şayan-ı itibar ve emniyet olacak surette muhakemeli, etraflı, müdellel ve mükemmel bir lügat kitabı tertip etmek gerçekten esabüssaab imiş.

Tekrir-i Bahs yazısı ilk önce Servet-i Fünun Dergisi üzerinde ortaya çıktı.